--- title: "Aangepast aan hun wereld" book: "Biologie basisschool en onderbouw" subject: biology language: nl chapter: 28 exercises: 11 source: https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/28-aangepast-aan-hun-wereld --- # Hoofdstuk 28 — Aangepast aan hun wereld Zet een ijsbeer in de Sahara en een kameel op het pakijs, en geen van beide houdt het een seizoen uit. En toch is elk van beide thuis een kampioen: de beer zwemt op zijn gemak in ijskoude zeeën, de kameel doorkruist woestijnen waar een paard binnen dagen bezwijkt. Levende wezens passen bij hun wereld met een nauwkeurigheid die het bestuderen waard is — kenmerk voor kenmerk. ## 28.1 Wat aanpassing betekent **Definitie 28.1 (Aanpassing).** Een *aanpassing* is een kenmerk van het lichaam of het gedrag van een [levend wezen](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/1-levend-of-niet-levend#def-g1-living-or-not-living) dat het geschikt maakt voor de omstandigheden van zijn [leefomgeving](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/13-zorgen-voor-de-natuur#def-g2-caring-for-nature-environment) — voor de kou of de droogte, voor zijn voedsel, voor zijn jagers. [Propositie 11.4](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/11-waar-dieren-wonen#prop-g2-where-animals-live-fit) liet [dieren](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/2-dieren-om-ons-heen#def-g1-animals-around-us-animal) zien die bij hun [leefgebied](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/11-waar-dieren-wonen#def-g2-where-animals-live-habitat) passen; aanpassing is dat passen, stuk voor stuk bekeken. **Voorbeeld 28.2 (De kameel, stuk voor stuk).** De problemen van de woestijn: hitte, geen water, zacht zand. De antwoorden van de kameel: bulten vet — een [voedselvoorraad](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/20-dieren-door-de-seizoenen#def-g3-animals-through-seasons-active) voor magere tochten; het vermogen om in minuten honderd liter te drinken en dan dagen zonder te kunnen; brede tweetenige voeten die niet in het zand wegzakken; neusgaten die zich tegen opwaaiend stof sluiten en lange dubbele wimpers erbij. Elk woestijnprobleem, beantwoord met een kenmerk. ![De woestijnspecialist aan het werk: brede voeten op zacht zand, een bult met reserves, en wimpers gebouwd tegen het stof.](https://one-course.com/images/onecourse/chapters/biology-1/g4-adapted-to-their-world/img-5652f75e4796.jpg) *De woestijnspecialist aan het werk: brede voeten op zacht zand, een bult met reserves, en wimpers gebouwd tegen het stof.* **Voorbeeld 28.3 (De ijsbeer, stuk voor stuk).** De problemen van het pakijs: kou, ijskoud water, prooi die op wit ijs moeilijk te benaderen is. De antwoorden van de beer: dikke [vacht](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/2-dieren-om-ons-heen#def-g1-animals-around-us-covering) boven een diepe laag vet — dubbele isolatie; brede, licht van zwemvliezen voorziene poten — sneeuwschoenen en peddels in één; een witte [vacht](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/2-dieren-om-ons-heen#def-g1-animals-around-us-covering) — onzichtbaar tegen de sneeuw waarop hij jaagt. Dezelfde nauwkeurigheid, afgestemd op de tegenovergestelde wereld. **Propositie 28.4 (Aanpassingen beantwoorden problemen).** Waar de omgeving een moeilijk probleem stelt, dragen de levende wezens die daar thuis zijn kenmerken die erop antwoorden: - kou: een dikke [vacht](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/2-dieren-om-ons-heen#def-g1-animals-around-us-covering) , vetlagen, kleine [oren](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/5-de-vijf-zintuigen#def-g1-the-five-senses-sense) die weinig warmte verliezen; - droogte: wateropslag, wasachtige [huiden](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/5-de-vijf-zintuigen#def-g1-the-five-senses-sense) , diepe [wortels](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/3-planten-om-ons-heen#def-g1-plants-around-us-parts) ; - leven in het water: gestroomlijnde lichamen, vinnen en zwemvliezen, [vachten](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/2-dieren-om-ons-heen#def-g1-animals-around-us-covering) waar het water van afloopt; - jagers overal om je heen: schutkleuren, pantsers, stekels, snelheid, en [ogen](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/5-de-vijf-zintuigen#def-g1-the-five-senses-sense) die ver uit elkaar staan om alle kanten op te kijken; - de kost verdienen met jagen: scherpe [zintuigen](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/5-de-vijf-zintuigen#def-g1-the-five-senses-sense) , [ogen](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/5-de-vijf-zintuigen#def-g1-the-five-senses-sense) naar voren, klauwen en snelheid ( [Propositie 10.4](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/10-wat-dieren-eten#prop-g2-what-animals-eat-match) ). **Bewijs.** *Op dit niveau zonder bewijs aangenomen.* ∎ ## 28.2 Planten zijn ook aangepast **Voorbeeld 28.5 (De cactus).** De woestijn beproeft [planten](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/3-planten-om-ons-heen#def-g1-plants-around-us-plant) het hardst — zij kunnen niet naar het water lopen. De cactus antwoordt: een dikke, tonvormige [stengel](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/3-planten-om-ons-heen#def-g1-plants-around-us-parts) die water opslaat en het lichtvangwerk van de [bladeren](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/3-planten-om-ons-heen#def-g1-plants-around-us-parts) overneemt; [bladeren](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/3-planten-om-ons-heen#def-g1-plants-around-us-parts) die tot stekels geslonken zijn en bijna geen water verliezen — en die de ton tegen dorstige [dieren](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/2-dieren-om-ons-heen#def-g1-animals-around-us-animal) verdedigen; [wortels](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/3-planten-om-ons-heen#def-g1-plants-around-us-parts) die breed en ondiep uitwaaieren om een hele zeldzame bui in één keer op te vangen. **Voorbeeld 28.6 (Alpiene kussens).** Hooggebergteplanten staan tegenover ijzige wind. Veel ervan groeien als strakke kussens die zich tegen de grond drukken: binnen het kussen is de wind gebroken en blijft de lucht milder — een vorm die schuilplaats is. Laaglandneven van dezelfde [planten](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/3-planten-om-ons-heen#def-g1-plants-around-us-plant) groeien hoog en los; de bergvormen klemmen zich aan de rots. **Methode 28.7 (De wereld van een organisme aflezen aan zijn lichaam).** Bij een onbekend [dier](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/2-dieren-om-ons-heen#def-g1-animals-around-us-animal) of een onbekende [plant](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/3-planten-om-ons-heen#def-g1-plants-around-us-plant): 1. noem zijn opvallende kenmerken — [vacht](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/2-dieren-om-ons-heen#def-g1-animals-around-us-covering) , poten, [ogen](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/5-de-vijf-zintuigen#def-g1-the-five-senses-sense) , lichaamsvorm, [bladeren](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/3-planten-om-ons-heen#def-g1-plants-around-us-parts) , [wortels](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/3-planten-om-ons-heen#def-g1-plants-around-us-parts) ; 2. vraag je bij elk af: *welk probleem zou dit oplossen?* 3. voeg de antwoorden samen tot een beeld van zijn thuis — koud of heet, nat of droog, jager of bejaagd; 4. toets je gok aan waar het organisme werkelijk leeft. Dit is [Methode 11.6](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/11-waar-dieren-wonen#met-g2-where-animals-live-matching) volwassen geworden: van een [leefgebied](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/11-waar-dieren-wonen#def-g2-where-animals-live-habitat) zoeken naar een hele wereld reconstrueren. **Voorbeeld 28.8 (De methode op een raadselachtige huid).** In een museumla ligt een [huid](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/5-de-vijf-zintuigen#def-g1-the-five-senses-sense) zonder etiket: dichte zachte [vacht](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/2-dieren-om-ons-heen#def-g1-animals-around-us-covering), piepkleine [ogen](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/5-de-vijf-zintuigen#def-g1-the-five-senses-sense), enorme schepvormige voorklauwen. De [vacht](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/2-dieren-om-ons-heen#def-g1-animals-around-us-covering) zegt zoogdier; de scheppen zeggen graven; de nutteloze [ogen](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/5-de-vijf-zintuigen#def-g1-the-five-senses-sense) zeggen een leven in het donker. Vonnis: een ondergrondse graver — en inderdaad is het een mol ([Voorbeeld 11.5](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/11-waar-dieren-wonen#ex-g2-where-animals-live-mole)), correct afgelezen uit drie kenmerken alleen. **Opmerking 28.9 (Hoe komt dat passen tot stand?).** Een kameel *besluit* nooit brede voeten te laten groeien, en geen enkele ijsbeer kiest zijn witte [vacht](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/2-dieren-om-ons-heen#def-g1-animals-around-us-covering). Hoe komt het dan dat levende wezens zo goed bij hun wereld passen? Het is een van de diepste vragen van de [biologie](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/1-levend-of-niet-levend#def-g1-living-or-not-living), en het volledige antwoord — hoe dat passen zich generatie na generatie opbouwt — is een verhaal dat dit boek voor een later jaar bewaart. Leer voorlopig het passen te *zien*: dat zien is wat de vraag stelbaar maakte. ## 28.3 Oefeningen **Oefening 28.1 ★.** Wat is een [aanpassing](#def-g4-adapted-to-their-world-adaptation)? Geef één voorbeeld bij een [dier](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/2-dieren-om-ons-heen#def-g1-animals-around-us-animal) en één bij een [plant](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/3-planten-om-ons-heen#def-g1-plants-around-us-plant). **Oplossing van Oefening 28.1.** Een kenmerk van lichaam of gedrag dat een [levend wezen](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/1-levend-of-niet-levend#def-g1-living-or-not-living) geschikt maakt voor de omstandigheden van zijn [leefomgeving](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/13-zorgen-voor-de-natuur#def-g2-caring-for-nature-environment). [Dier](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/2-dieren-om-ons-heen#def-g1-animals-around-us-animal): de dubbele isolatie van [vacht](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/2-dieren-om-ons-heen#def-g1-animals-around-us-covering) en vet bij de ijsbeer. [Plant](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/3-planten-om-ons-heen#def-g1-plants-around-us-plant): de wateropslaande [stengel](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/3-planten-om-ons-heen#def-g1-plants-around-us-parts) van de cactus. **Oefening 28.2 ★.** Noem drie woestijnproblemen en het antwoord van de kameel op elk. **Oplossing van Oefening 28.2.** Geen water: honderd liter in één keer drinken en het dagen zonder uithouden, plus de vetvoorraad in de bulten. Zacht zand: brede tweetenige voeten. Opwaaiend stof: sluitbare neusgaten en lange dubbele wimpers. (Hitte en honger: opnieuw de bulten — vet voor magere tochten.) **Oefening 28.3 ★.** Noem drie problemen van het pakijs en het antwoord van de ijsbeer op elk. **Oplossing van Oefening 28.3.** Kou: een dikke [vacht](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/2-dieren-om-ons-heen#def-g1-animals-around-us-covering) boven een diepe vetlaag. IJskoud water en sneeuw: brede poten met lichte zwemvliezen — sneeuwschoenen en peddels. Schuwe prooi op wit ijs: de schutkleur van een witte [vacht](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/2-dieren-om-ons-heen#def-g1-animals-around-us-covering). **Oefening 28.4 ★.** Welke taken doen de stekels van de cactus? Wat slaat zijn tonvormige [stengel](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/3-planten-om-ons-heen#def-g1-plants-around-us-parts) op, en welk werk heeft die [stengel](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/3-planten-om-ons-heen#def-g1-plants-around-us-parts) overgenomen? **Oplossing van Oefening 28.4.** De stekels zijn geslonken [bladeren](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/3-planten-om-ons-heen#def-g1-plants-around-us-parts): ze verliezen bijna geen water en verdedigen de [plant](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/3-planten-om-ons-heen#def-g1-plants-around-us-plant) tegen dorstige [dieren](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/2-dieren-om-ons-heen#def-g1-animals-around-us-animal). De tonvormige [stengel](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/3-planten-om-ons-heen#def-g1-plants-around-us-parts) slaat water op en heeft het lichtvangwerk van de [bladeren](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/3-planten-om-ons-heen#def-g1-plants-around-us-parts) overgenomen. **Oefening 28.5 ★.** Waarom groeien veel hooggebergteplanten als strakke kussens? **Oplossing van Oefening 28.5.** De kussenvorm breekt de ijzige wind: binnenin blijft de lucht milder. De vorm zelf is de schuilplaats. **Oefening 28.6 ★.** Geef twee [aanpassingen](#def-g4-adapted-to-their-world-adaptation) van bejaagde [dieren](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/2-dieren-om-ons-heen#def-g1-animals-around-us-animal) en twee van jagers, uit [Propositie 28.4](#prop-g4-adapted-to-their-world-answers). **Oplossing van Oefening 28.6.** Bejaagd: schutkleuren, pantser of stekels, snelheid, ver uit elkaar staande [ogen](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/5-de-vijf-zintuigen#def-g1-the-five-senses-sense) die alle kanten op kijken (twee volstaan). Jagers: [ogen](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/5-de-vijf-zintuigen#def-g1-the-five-senses-sense) naar voren, scherpe [zintuigen](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/5-de-vijf-zintuigen#def-g1-the-five-senses-sense), klauwen, snelheid (twee volstaan). **Oefening 28.7 ★.** Vertel [Voorbeeld 28.8](#ex-g4-adapted-to-their-world-mystery) na: welke drie kenmerken verrieden de mol, en wat zei elk ervan? **Oplossing van Oefening 28.7.** Dichte zachte [vacht](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/2-dieren-om-ons-heen#def-g1-animals-around-us-covering) — een zoogdier; enorme schepvormige voorklauwen — een graver; piepkleine zwakke [ogen](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/5-de-vijf-zintuigen#def-g1-the-five-senses-sense) — een leven in het donker. Samen: een ondergronds gravend zoogdier, de mol. **Oefening 28.8 ★.** Probeer het: kies een [dier](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/2-dieren-om-ons-heen#def-g1-animals-around-us-animal) dat je kunt bekijken — een eend, een kat, een spin — en laat [Methode 28.7](#met-g4-adapted-to-their-world-read) erover lopen: drie kenmerken, drie opgeloste problemen. **Oplossing van Oefening 28.8.** Open antwoord. Voorbeeld bij de eend: zwemvliezen (peddelen), [veren](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/2-dieren-om-ons-heen#def-g1-animals-around-us-covering) waar het water van afloopt (droog en warm blijven op het water), platte zeefsnavel (eten uit het water). **Oefening 28.9 ★★.** De woestijnvos heeft enorme [oren](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/5-de-vijf-zintuigen#def-g1-the-five-senses-sense); de poolvos piepkleine. Verklaar allebei met de regel over kou uit [Propositie 28.4](#prop-g4-adapted-to-their-world-answers) — wat moeten grote [oren](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/5-de-vijf-zintuigen#def-g1-the-five-senses-sense) met warmte doen? **Oplossing van Oefening 28.9.** [Oren](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/5-de-vijf-zintuigen#def-g1-the-five-senses-sense) zijn radiatoren: grote dunne [oren](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/5-de-vijf-zintuigen#def-g1-the-five-senses-sense) geven lichaamswarmte af. In de woestijn is warmte kwijtraken juist het probleem — enorme [oren](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/5-de-vijf-zintuigen#def-g1-the-five-senses-sense) koelen de vos. Op het ijs is warmte vasthouden alles — piepkleine [oren](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/5-de-vijf-zintuigen#def-g1-the-five-senses-sense) verliezen het minst. Eén orgaan, twee klimaten, twee tegenovergestelde maten. **Oefening 28.10 ★★.** Een raadseldier: een gestroomlijnd lichaam, zwemvliezen aan de achterpoten, dichte [vacht](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/2-dieren-om-ons-heen#def-g1-animals-around-us-covering) waar het water van afloopt, snorharen, en het kan zijn adem goed inhouden. Reconstrueer zijn wereld met [Methode 28.7](#met-g4-adapted-to-their-world-read). (Het bouwt dammen.) **Oplossing van Oefening 28.10.** Stroomlijn, zwemvliezen en het inhouden van de adem zeggen: een zwemmer en duiker; dichte [vacht](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/2-dieren-om-ons-heen#def-g1-animals-around-us-covering) waar water van afloopt zegt: een zoogdier dat half in koud water leeft; snorharen zeggen: op de tast de weg vinden in donker of troebel water. Een in het water levend, dammen bouwend zoogdier van rivieren en meren — de bever. **Oefening 28.11 ★★★.** De walvis ([Voorbeeld 14.5](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/14-levende-wezens-indelen#ex-g3-sorting-living-things-surprises)) is een zoogdier met de vorm van een vis: gestroomlijnd, met vinnen, glad. De forel is een vis met dezelfde vorm. Wat laat deze gelijkenis tussen twee *niet-verwante* zwemmers zien over [aanpassingen](#def-g4-adapted-to-their-world-adaptation) — wie bepaalde de vorm, de familie of het water? **Oplossing van Oefening 28.11.** Het water bepaalde hem. Walvis en forel hebben niets zwemvormigs van een gedeelde familie geërfd — de een is een zoogdier, de ander een vis — en toch begunstigt hetzelfde probleem, snel door water bewegen, bij allebei hetzelfde gestroomlijnde antwoord. [Aanpassingen](#def-g4-adapted-to-their-world-adaptation) beantwoorden de problemen van de omgeving; gelijke problemen kunnen gelijke vormen uit heel verschillende families tevoorschijn halen.