--- title: "Mensen en natuur" book: "Biologie basisschool en onderbouw" subject: biology language: nl chapter: 35 exercises: 11 source: https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/35-mensen-en-natuur --- # Hoofdstuk 35 — Mensen en natuur Kijk vanaf een heuveltop omlaag het dal in: [akkers](#prop-g5-people-and-nature-managed) in nette vierkanten, een beheerd bos, rechtgetrokken rivieroevers, wegen, daken. Bijna niets van wat je ziet is vanzelf zo gegroeid. Mensen zijn de enige [soort](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/30-biodiversiteit#def-g5-biodiversity-species) die hele landschappen naar haar behoeften omvormt — en dit hoofdstuk kijkt eerlijk naar die macht: wat ze ons geeft, wat ze kost, en hoe je haar goed kunt gebruiken. ## 35.1 Landschappen gemaakt door mensen **Propositie 35.1 (De meeste landschappen worden beheerd).** Bijna elk landschap om ons heen is door mensen gevormd: - *akkers* zijn beheerde grond waar één gekozen [plant](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/3-planten-om-ons-heen#def-g1-plants-around-us-plant) — tarwe, maïs, aardappelen — groeit in plaats van het wilde mengsel; - de meeste *bossen* zijn geplant, gedund en geoogst als trage gewassen; - *weiden* bestaan doordat ze gemaaid of begraasd worden — verlaten groeien ze weer dicht tot struikgewas en daarna tot bos; - steden, wegen en dammen tekenen het land zelf opnieuw. “Onaangeroerde” hoekjes zijn de uitzondering, en de meeste worden met opzet beschermd. **Bewijs.** *Op dit niveau zonder bewijs aangenomen.* ∎ **Voorbeeld 35.2 (Het dal lezen).** Dat uitzicht vanaf de heuveltop, punt voor punt: de tarweakker voedt de bakkerij; de rijen sparren zijn een houtgewas dat ouder is dan hun boswachter; de bloemrijke wei wordt elke juli gemaaid — sla twee zomers over en de bramen nemen haar in; de rivier werd lang geleden rechtgetrokken om de [akkers](#prop-g5-people-and-nature-managed) tegen overstromingen te beschermen. Het dal is een werkplaats — een die al eeuwen draait. ![Het uitzicht vanaf de heuveltop: akkers, heggen, beheerd bos, rechtgetrokken rivier, dorp — een werkend landschap, eeuwen oud.](https://one-course.com/images/onecourse/chapters/biology-1/g5-people-and-nature/img-e00433fdc909.jpg) *Het uitzicht vanaf de heuveltop: [akkers](#prop-g5-people-and-nature-managed), heggen, beheerd bos, rechtgetrokken rivier, dorp — een werkend landschap, eeuwen oud.* **Opmerking 35.3 (Geen schurk en geen tuinkabouter).** Het zou onjuist zijn dit verhaal als pure vernietiging te vertellen — de landbouw voedt de mensheid, en akkerland met heggen kan rijk zijn aan [soorten](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/30-biodiversiteit#def-g5-biodiversity-species) ([Voorbeeld 30.6](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/30-biodiversiteit#ex-g5-biodiversity-orchard)) — en even onjuist om te doen alsof het omvormen niets kost ([Propositie 30.8](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/30-biodiversiteit#prop-g5-biodiversity-loss) somde de rekeningen op). De eerlijke vraag is nooit “de natuur aanraken of niet?” maar “hoe beheren we wat we aanraken zodat het blijft werken — voor ons en voor de rest van het web?” ## 35.2 Goed beheren en slecht beheren **Voorbeeld 35.4 (Twee manieren om een heuvel te bewerken).** Heuvel A: één reusachtige akker, heggen gerooid, de bodem de hele winter kaal. Regen spoelt de losgemaakte grond de helling af; de helpers uit [Voorbeeld 30.6](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/30-biodiversiteit#ex-g5-biodiversity-orchard) hebben geen thuis; één plaag kan het enige gewas ongehinderd wegvagen. Heuvel B: kleinere [akkers](#prop-g5-people-and-nature-managed) met de heggen behouden, de bodem de winter door bedekt, gewassen die jaar na jaar wisselen. De heggen houden de grond vast en huisvesten de plaageters; de wisselteelt laat de grond rusten. Beide heuvels voeden mensen — één van beide doet dat over honderd jaar nog. **Propositie 35.5 (De regels van duurzaam gebruik).** Gebruik van de natuur houdt stand als het drie regels respecteert: 1. *neem niet sneller dan het zich vernieuwt* : oogst hout in het groeitempo van het bos, vis in het voortplantingstempo van de school — de overbevissing uit [Propositie 30.8](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/30-biodiversiteit#prop-g5-biodiversity-loss) is deze regel gebroken; 2. *houd de werkers* : bodemleven, bestuivers, plaageters — de gratis diensten uit [Oefening 30.11](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/30-biodiversiteit#exo-g5-biodiversity-11) — hebben hun thuis nodig; 3. *geef terug wat je leent* : de compostkringloop uit [Opmerking 22.5](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/22-wat-planten-nodig-hebben#rem-g4-what-plants-need-soil) , op elke schaal. **Bewijs.** *Op dit niveau zonder bewijs aangenomen.* ∎ **Voorbeeld 35.6 (De rekensom van de boswachter).** Een goed beheerd bos is het oudste bewijs dat regel 1 werkt: boswachters tellen wat het bos elk jaar bijgroeit, en kappen niet meer dan dat. Het bos levert dan elk jaar hout, voor altijd — terwijl het een bos blijft, met zijn uilen, herten en kevers. Sommige beheerde [bossen](#prop-g5-people-and-nature-managed) ter wereld worden al vele honderden jaren op deze manier geoogst zonder te krimpen. ## 35.3 Steden, en weer ruimte maken **Voorbeeld 35.7 (Natuur in de stad).** Een stad lijkt het tegendeel van natuur, en toch is ze ook een [leefgebied](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/11-waar-dieren-wonen#def-g2-where-animals-live-habitat) — een vreemd rotsachtig [leefgebied](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/11-waar-dieren-wonen#def-g2-where-animals-live-habitat). Gierzwaluwen nestelen op “kliffen” van beton, vossen patrouilleren langs de vuilnisbakken, wilde [planten](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/3-planten-om-ons-heen#def-g1-plants-around-us-plant) splijten de voegen van het asfalt. En stadsbewoners kunnen het welkom verbreden: parken, groene daken, balkonbloemen voor de bijen, de schoolvijver uit [Voorbeeld 11.8](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/11-waar-dieren-wonen#ex-g2-where-animals-live-schoolpond). De methoden uit [Methode 30.9](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/30-biodiversiteit#met-g5-biodiversity-help) werken ook tussen gebouwen. **Voorbeeld 35.8 (Een rivier haar bochten teruggeven).** De rechtgetrokken rivier van het dal stroomde snel en overstroomde stroomafwaarts hevig; haar [vissen](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/14-levende-wezens-indelen#prop-g3-sorting-living-things-groups) en libellen waren met de bochten verdwenen. Ingenieurs geven zulke rivieren nu soms hun bochten *terug*: herstelde krommingen en natte weiden vertragen het water, bergen de overstromingen, en de ooievaars uit [Voorbeeld 30.10](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/30-biodiversiteit#ex-g5-biodiversity-storks) vinden hun weiden terug. Beheer kan ook achteruit draaien — herstellen is ook beheren. **Methode 35.9 (Een gebruik van de natuur beoordelen).** Bij elk gebruik van land of water — een boerderij, een visserij, een geplande weg, een tuin: 1. vraag wat er *genomen* wordt, en of dat sneller gaat dan het zich vernieuwt (regel 1); 2. vraag welke *thuizen en werkers* behouden blijven of verdwijnen (regel 2); 3. vraag wat er *teruggegeven* wordt — en welk afval blijft liggen (regel 3); 4. oordeel dan: zou dit honderd jaar door kunnen gaan? Welke ene verandering zou het antwoord het meest verbeteren? ## 35.4 Oefeningen **Oefening 35.1 ★.** Geef vier [soorten](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/30-biodiversiteit#def-g5-biodiversity-species) door mensen gevormd landschap uit [Propositie 35.1](#prop-g5-people-and-nature-managed), elk met datgene waarvoor het beheerd wordt. **Oplossing van Oefening 35.1.** [Akkers](#prop-g5-people-and-nature-managed), beheerd voor één gekozen gewas; [bossen](#prop-g5-people-and-nature-managed), beheerd voor hout; weiden, open gehouden voor hooi of begrazing; steden, wegen en dammen, gebouwd om te wonen en te reizen. (Elke vier met hun doel.) **Oefening 35.2 ★.** Wat gebeurt er met een wei die niet meer gemaaid of begraasd wordt? **Oplossing van Oefening 35.2.** Ongemaaid en onbegraasd groeit ze binnen een paar jaar dicht tot struikgewas, en daarna tot bos — het open, bloemrijke weileefgebied verdwijnt. **Oefening 35.3 ★.** Noem de drie regels van duurzaam gebruik. **Oplossing van Oefening 35.3.** Neem niet sneller dan het zich vernieuwt; houd de werkers (de [soorten](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/30-biodiversiteit#def-g5-biodiversity-species) van wier gratis diensten het gebruik afhangt); geef terug wat je leent (sluit de kringlopen, laat geen afval opstapelen). **Oefening 35.4 ★.** Noem drie verschillen tussen de twee heuvels uit [Voorbeeld 35.4](#ex-g5-people-and-nature-twofarms), en wat elk verschil verandert. **Oplossing van Oefening 35.4.** Heggen gerooid tegenover behouden: A verliest de grondvasthouders en de thuizen van de plaageters. Kale winterbodem tegenover bedekte: de grond van A spoelt bij regen de helling af. Eén reusachtig enkel gewas tegenover wisselteelt: A nodigt elke plaag van dat gewas uit om de hele heuvel weg te vagen, en laat de grond nooit rusten. **Oefening 35.5 ★.** Leg de rekensom van de boswachter uit. Welke regel is het, en wat levert het bos daarvoor terug — en hoe lang? **Oplossing van Oefening 35.5.** Tel wat het bos in een jaar bijgroeit; kap niet meer dan dat. Het is regel 1 — neem niet sneller dan het zich vernieuwt — en het bos levert elk jaar hout, onbeperkt, terwijl het een levend bos blijft. **Oefening 35.6 ★.** Noem drie wilde bewoners van steden, en welk kenmerk van de stad elk als [leefgebied](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/11-waar-dieren-wonen#def-g2-where-animals-live-habitat) gebruikt. **Oplossing van Oefening 35.6.** Bijvoorbeeld: gierzwaluwen, nestelend op betonnen “kliffen”; vossen, patrouillerend langs vuilnisbakken en tuinen; wilde [planten](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/3-planten-om-ons-heen#def-g1-plants-around-us-plant), wortelend in asfaltvoegen en muurnaden (en ook duiven op richels, valken op torens). **Oefening 35.7 ★.** Wat herstelde het teruggeven van de bochten aan de rivier — voor mensen, en voor het web? **Oplossing van Oefening 35.7.** Voor mensen: trager water en berging van hoogwater in de herstelde natte weiden — minder overstromingen stroomafwaarts. Voor het web: de [leefgebieden](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/11-waar-dieren-wonen#def-g2-where-animals-live-habitat) van de bochten kwamen terug, en met hen [vissen](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/14-levende-wezens-indelen#prop-g3-sorting-living-things-groups), libellen en de jachtweiden van de ooievaars. **Oefening 35.8 ★.** Probeer het: kies één uitzicht bij je in de buurt — straat, akker, park — en noem alles wat mensen daar beheren, zoals in [Voorbeeld 35.2](#ex-g5-people-and-nature-valley). Blijft er iets onbeheerd? **Oplossing van Oefening 35.8.** Open antwoord. Wat je meestal vindt: gemaaide bermen, gesnoeide bomen, aangeplante perken, gewiede stoepen — met misschien één onbeheerde muurrand of sloot, en dat is vaak het wildste plekje in zicht. **Oefening 35.9 ★★.** “De natuur beschermen betekent haar nooit aanraken.” Bespreek dit met de gemaaide wei uit [Propositie 35.1](#prop-g5-people-and-nature-managed) — een [leefgebied](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/11-waar-dieren-wonen#def-g2-where-animals-live-habitat) dat zonder menselijke hand juist *verdwijnt* — en met [Opmerking 35.3](#rem-g5-people-and-nature-honest). **Oplossing van Oefening 35.9.** Nooit aanraken zou sommige [leefgebieden](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/11-waar-dieren-wonen#def-g2-where-animals-live-habitat) juist vernietigen: de bloemrijke wei bestaat *dankzij* het maaien, en groeit zonder maaien dicht. De natuur beschermen is niet nul aanraken maar goed beheren — de eerlijke vraag is hoe je aanraakt: welke regels het gebruik respecteert, en niet of er handen aan te pas kwamen. **Oefening 35.10 ★★.** Laat [Methode 35.9](#met-g5-people-and-nature-judge) lopen over heuvel A uit [Voorbeeld 35.4](#ex-g5-people-and-nature-twofarms): welke regels breekt hij, en welke ene verandering zou hem het meest verbeteren? **Oplossing van Oefening 35.10.** Regel 2 ronduit gebroken (de werkers uitgezet met de heggen), regel 3 gedeeltelijk (weggespoelde grond wordt nooit teruggegeven), en regel 1 in gevaar (grond gaat sneller verloren dan er grond gevormd wordt). De ene verandering die het meest verbetert: de heggen opnieuw [planten](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/3-planten-om-ons-heen#def-g1-plants-around-us-plant) — die houden de grond vast en huisvesten de plaageters in één klap. **Oefening 35.11 ★★★.** Een vissersvloot verdubbelt vijf schitterende jaren lang haar vangst; in het zesde jaar zijn de scholen verdwenen en ligt de vloot stil. Verklaar de zes jaren met regel 1 — waarom *leek* het breken ervan in het begin op succes? Vergelijk met de tegenovergestelde rekensom van de boswachter. **Oplossing van Oefening 35.11.** De verdubbelde vangst nam vis veel sneller weg dan de scholen zich voortplantten — ze gaf de voortplantingsvoorraad zelf uit. Kapitaal uitgeven ziet er altijd schitterend uit zolang het duurt: de ruimen zaten juist vol omdat de vis van volgend jaar dit jaar werd aangeland. De boswachter oogst alleen de aanwas van het jaar en houdt de staande voorraad heel — dezelfde rekensom met het tegengestelde teken, en daarom levert het bos voor altijd terwijl de vloot in jaar zes stilviel.