---
title: "Hoe planten zich verspreiden"
book: "Biologie basisschool en onderbouw"
subject: biology
language: nl
chapter: 39
exercises: 12
source: https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/39-hoe-planten-zich-verspreiden
---

# Hoofdstuk 39 — Hoe planten zich verspreiden

In maart wordt er voor een nieuwe weg een talud uitgegraven: rauwe, kale aarde, geen groen spikkeltje. Kom in september terug en het is helemaal dichtgestikt met [kiemplantjes](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/9-van-zaad-tot-plant#prop-g2-from-seed-to-plant-cycle) — klaprozen, paardenbloemen, wilgenscheuten, grassen. Niemand heeft er gezaaid. En toch hebben [planten](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/3-planten-om-ons-heen#def-g1-plants-around-us-plant), die geen stap kunnen zetten, de kale grond binnen een paar maanden gekoloniseerd. Dit hoofdstuk gaat over hun reisafdeling.

## 39.1 Planten reizen als zaad en spore

**Propositie 39.1 (Vastzittende planten, reizende beginnetjes).**

Een volwassen [plant](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/3-planten-om-ons-heen#def-g1-plants-around-us-plant) zit haar leven lang vast ([Definitie 3.1](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/3-planten-om-ons-heen#def-g1-plants-around-us-plant)) — dus verspreidt een [soort](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/30-biodiversiteit#def-g5-biodiversity-species) zich door haar *beginnetjes* uit te sturen: [zaden](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/16-bloemen-vruchten-en-zaden#prop-g3-flowers-fruits-seeds-transform) en [vruchten](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/16-bloemen-vruchten-en-zaden#prop-g3-flowers-fruits-seeds-transform) ([Hoofdstuk 31](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/31-van-bloem-tot-vrucht#ch-g5-flower-to-fruit)), [sporen](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/24-planten-zonder-zaden#def-g4-plants-without-seeds-spore) ([Definitie 24.1](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/24-planten-zonder-zaden#def-g4-plants-without-seeds-spore)), of [uitlopers](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/24-planten-zonder-zaden#ex-g4-plants-without-seeds-runner) en andere vegetatieve opmarsen ([Definitie 24.5](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/24-planten-zonder-zaden#def-g4-plants-without-seeds-vegetative)). Zo nieuw terrein in bezit nemen heet *kolonisatie*.

**Bewijs.** *Op dit niveau zonder bewijs aangenomen.* ∎

**Definitie 39.2 (Verspreiding).**

*Verspreiding* is het wegdragen van [zaden](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/16-bloemen-vruchten-en-zaden#prop-g3-flowers-fruits-seeds-transform), [vruchten](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/16-bloemen-vruchten-en-zaden#prop-g3-flowers-fruits-seeds-transform) of [sporen](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/24-planten-zonder-zaden#def-g4-plants-without-seeds-spore) bij de moederplant vandaan. De vervoerders zijn weinig in getal en oeroud: de *wind*, *[dieren](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/2-dieren-om-ons-heen#def-g1-animals-around-us-animal)*, het *water* — en sommige [vruchten](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/16-bloemen-vruchten-en-zaden#prop-g3-flowers-fruits-seeds-transform) die hun [zaden](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/16-bloemen-vruchten-en-zaden#prop-g3-flowers-fruits-seeds-transform) zelf wegslingeren.

**Voorbeeld 39.3 (Waarom eigenlijk van huis weg?).**

Een [zaad](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/9-van-zaad-tot-plant#def-g2-from-seed-to-plant-seed) dat aan de voet van de moederplant valt, [ontkiemt](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/9-van-zaad-tot-plant#def-g2-from-seed-to-plant-germination) in haar schaduw, tussen haar [wortels](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/3-planten-om-ons-heen#def-g1-plants-around-us-parts) — en moet om precies het licht en het water uit [Propositie 22.3](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/22-wat-planten-nodig-hebben#prop-g4-what-plants-need-needs) strijden met een tegenstander die honderd keer zo groot is. [Verspreiding](#def-g6-how-plants-spread-dispersal) is de ontsnapping aan die verloren wedstrijd: afstand is het eerste geschenk dat een [plant](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/3-planten-om-ons-heen#def-g1-plants-around-us-plant) haar jongen geeft.

## 39.2 De vervoerders, en de vruchten die voor hen gebouwd zijn

**Propositie 39.4 (Gebouwd naar de vervoerder).**

De vormen van [vruchten](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/16-bloemen-vruchten-en-zaden#prop-g3-flowers-fruits-seeds-transform) en [zaden](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/16-bloemen-vruchten-en-zaden#prop-g3-flowers-fruits-seeds-transform) passen bij hun vervoerder — het passen uit [Definitie 28.1](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/28-aangepast-aan-hun-wereld#def-g4-adapted-to-their-world-adaptation), toegepast op bagage:

- *wind* : parachutes (de gepluimde [zaden](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/16-bloemen-vruchten-en-zaden#prop-g3-flowers-fruits-seeds-transform) van de paardenbloem), vleugels (de vruchtjes van esdoorn en es die schuin omlaag tollen), of stoffijne [sporen](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/24-planten-zonder-zaden#def-g4-plants-without-seeds-spore) die eenvoudig zweven (de miljoenen van de varen);
- *[dieren](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/2-dieren-om-ons-heen#def-g1-animals-around-us-animal), aan de buitenkant* : klitten — grote klit, kleefkruid — waarvan de haakjes [vacht](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/2-dieren-om-ons-heen#def-g1-animals-around-us-covering) en sokken grijpen en meerijden tot ze eraf geplukt worden;
- *[dieren](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/2-dieren-om-ons-heen#def-g1-animals-around-us-animal), aan de binnenkant* : zoete vlezige [vruchten](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/16-bloemen-vruchten-en-zaden#prop-g3-flowers-fruits-seeds-transform) — kersen, bramen, rozenbottels — die in hun geheel opgegeten worden; de [zaden](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/16-bloemen-vruchten-en-zaden#prop-g3-flowers-fruits-seeds-transform) met hun taaie schil gaan er ongeschonden doorheen en worden elders afgezet, met bemesting erbij (het antwoord van [Oefening 16.10](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/16-bloemen-vruchten-en-zaden#exo-g3-flowers-fruits-seeds-10) , afgemaakt);
- *water* : drijvende [vruchten](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/16-bloemen-vruchten-en-zaden#prop-g3-flowers-fruits-seeds-transform) — de piepkleine vlotjes van de els, de zeevarende schil van de kokosnoot;
- *zelf wegslingeren* : peulen die opdrogen, onder spanning komen en openknappen — gaspeldoorn en viooltjes schieten hun [zaden](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/16-bloemen-vruchten-en-zaden#prop-g3-flowers-fruits-seeds-transform) meters van de moederplant weg.

**Bewijs.** *Op dit niveau zonder bewijs aangenomen.* ∎

![Vier stukken reisuitrusting. Lees elke vorm als een adreslabel: hij noemt de vervoerder.](https://one-course.com/images/onecourse/chapters/biology-1/g6-how-plants-spread/fig-ad6a162f6747.svg)

*Vier stukken reisuitrusting. Lees elke vorm als een adreslabel: hij noemt de vervoerder.*

![De winddienst, midden in het vertrek: elk gepluimd zaad een reiziger op lange afstand, enkele reis.](https://one-course.com/images/onecourse/chapters/biology-1/g6-how-plants-spread/img-db9d4a0953b3.jpg)

*De winddienst, midden in het vertrek: elk gepluimd [zaad](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/9-van-zaad-tot-plant#def-g2-from-seed-to-plant-seed) een reiziger op lange afstand, enkele reis.*

**Voorbeeld 39.5 (Het talud lezen).**

Het talud van september, ontcijferd: paardenbloemen en wilgen — gepluimde [zaden](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/16-bloemen-vruchten-en-zaden#prop-g3-flowers-fruits-seeds-transform), met de wind aangevlogen; klaprozen — hun piepkleine [zaden](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/16-bloemen-vruchten-en-zaden#prop-g3-flowers-fruits-seeds-transform) lagen al in de verzette grond te wachten zoals alleen [zaden](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/16-bloemen-vruchten-en-zaden#prop-g3-flowers-fruits-seeds-transform) dat kunnen ([Oefening 9.9](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/9-van-zaad-tot-plant#exo-g2-from-seed-to-plant-9)); braamzaailingen onder de hekpalen — afgezet door zittende [vogels](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/14-levende-wezens-indelen#prop-g3-sorting-living-things-groups), bemesting inbegrepen; grote klit langs het pad — binnengebracht op een hond. De aanreisroute van elke kolonist staat in zijn uitrusting geschreven.

**Methode 39.6 (De vervoerder aan de vrucht herkennen).**

Bij een [vrucht](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/16-bloemen-vruchten-en-zaden#prop-g3-flowers-fruits-seeds-transform) of een [zaad](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/9-van-zaad-tot-plant#def-g2-from-seed-to-plant-seed):

1. kijk naar vliegtuig — pluimen, vleugels, stoffijnheid: de wind;
2. kijk naar haakjes: dierenvacht, buitenkant;
3. vlezig, gekleurd, zoet? de darm van een [dier](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/2-dieren-om-ons-heen#def-g1-animals-around-us-animal) , binnenkant — controleer of de [zaden](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/16-bloemen-vruchten-en-zaden#prop-g3-flowers-fruits-seeds-transform) taaie schillen hebben;
4. drijvend, dicht bij water? het water;
5. een opgedroogde, gedraaide, gespannen peul? zelf wegslingeren;
6. toets je oordeel: laat hem vallen, laat hem drijven, druk hem tegen een wollen mouw.

## 39.3 Koloniseren zonder zaden

**Voorbeeld 39.7 (De opmars over de grond).**

Naast de aanvliegers lopen sommige kolonisten op hun eigen vegetatieve voeten ([Hoofdstuk 24](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/24-planten-zonder-zaden#ch-g4-plants-without-seeds)): kweekgras rukt ondergronds op met kruipende [stengels](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/3-planten-om-ons-heen#def-g1-plants-around-us-parts), meter na meter; bramen bogen over en [wortelen](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/3-planten-om-ons-heen#def-g1-plants-around-us-parts) waar hun toppen de grond raken; de [uitlopers](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/24-planten-zonder-zaden#ex-g4-plants-without-seeds-runner) van de aardbei springen over open grond. Traag, korte afstand — en niet te stuiten door een verwaarloosde tuin, zoals elke tuinier weet.

**Opmerking 39.8 (Kolonisatie met twee snelheden).**

De twee systemen verdelen het werk. [Zaden](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/16-bloemen-vruchten-en-zaden#prop-g3-flowers-fruits-seeds-transform) en [sporen](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/24-planten-zonder-zaden#def-g4-plants-without-seeds-spore) zijn de dienst voor de *lange afstand* — zeldzame gelukkige landingen ver weg, de paardenbloem die de stad oversteekt. De vegetatieve opmars is de dienst voor de *korte afstand* — dicht en zeker bezit nemen van de grond ernaast. De bramenpol die zich vanuit de heg uitbreidt gebruikt allebei tegelijk: bogende [stengels](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/3-planten-om-ons-heen#def-g1-plants-around-us-parts) voor de meter, door [vogels](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/14-levende-wezens-indelen#prop-g3-sorting-living-things-groups) gedragen [zaden](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/16-bloemen-vruchten-en-zaden#prop-g3-flowers-fruits-seeds-transform) voor de kilometer.

## 39.4 Oefeningen

**Oefening 39.1 ★.**

Wat is [kolonisatie](#prop-g6-how-plants-spread-travel)? Wat is [verspreiding](#def-g6-how-plants-spread-dispersal), en wie zijn de belangrijkste vervoerders?

**Oplossing van Oefening 39.1.**

[Kolonisatie](#prop-g6-how-plants-spread-travel) is het in bezit nemen van nieuw terrein door een [soort](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/30-biodiversiteit#def-g5-biodiversity-species). [Verspreiding](#def-g6-how-plants-spread-dispersal) is het wegdragen van [zaden](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/16-bloemen-vruchten-en-zaden#prop-g3-flowers-fruits-seeds-transform), [vruchten](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/16-bloemen-vruchten-en-zaden#prop-g3-flowers-fruits-seeds-transform) of [sporen](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/24-planten-zonder-zaden#def-g4-plants-without-seeds-spore) bij de moederplant vandaan; de vervoerders zijn de wind, [dieren](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/2-dieren-om-ons-heen#def-g1-animals-around-us-animal) (buitenkant en binnenkant), het water — en enkele zelf slingerende [vruchten](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/16-bloemen-vruchten-en-zaden#prop-g3-flowers-fruits-seeds-transform).

**Oefening 39.2 ★.**

Waarom is een [zaad](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/9-van-zaad-tot-plant#def-g2-from-seed-to-plant-seed) beter af als het ver van zijn moederplant [ontkiemt](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/9-van-zaad-tot-plant#def-g2-from-seed-to-plant-germination)?

**Oplossing van Oefening 39.2.**

Aan de voet van de moederplant zou het in haar schaduw en tussen haar [wortels](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/3-planten-om-ons-heen#def-g1-plants-around-us-parts) [ontkiemen](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/9-van-zaad-tot-plant#def-g2-from-seed-to-plant-germination), en om licht en water strijden met een tegenstander die honderd keer zo groot is. Afstand ontsnapt aan die verloren wedstrijd.

**Oefening 39.3 ★.**

Noem de vervoerder bij elk: de pluim van de paardenbloem, de klit van de grote klit, de kers, het esdoornvruchtje, de kokosnoot.

**Oplossing van Oefening 39.3.**

Pluim van de paardenbloem: de wind. Klit van de grote klit: dierenvacht, buitenkant. Kers: de darm van een [dier](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/2-dieren-om-ons-heen#def-g1-animals-around-us-animal), binnenkant. Esdoornvruchtje: de wind (tollende vleugel). Kokosnoot: het water.

**Oefening 39.4 ★.**

Hoe overleven de [zaden](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/16-bloemen-vruchten-en-zaden#prop-g3-flowers-fruits-seeds-transform) van een door een vogel gegeten braam de reis, en waarmee komen ze aan?

**Oplossing van Oefening 39.4.**

Hun taaie schil laat ze ongeschonden door de [vertering](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/25-de-reis-van-het-voedsel#def-g4-journey-of-food-digestion) van de vogel heen; ze komen ver van huis afgezet aan, met een dosis mest erbij.

**Oefening 39.5 ★.**

Welke reisdienst gebruiken gaspeldoorn en viooltjes? Beschrijf het mechanisme.

**Oplossing van Oefening 39.5.**

Zelf wegslingeren: hun peulen drogen op, komen als [veren](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/2-dieren-om-ons-heen#def-g1-animals-around-us-covering) onder spanning te staan en knappen open, waarbij de [zaden](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/16-bloemen-vruchten-en-zaden#prop-g3-flowers-fruits-seeds-transform) meters van de moederplant weg geschoten worden.

**Oefening 39.6 ★.**

Noem twee vegetatieve kolonisten en hoe elk oprukt.

**Oplossing van Oefening 39.6.**

Kweekgras, dat ondergronds oprukt met kruipende [stengels](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/3-planten-om-ons-heen#def-g1-plants-around-us-parts); bramen, die overbogen en met hun toppen [wortelen](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/3-planten-om-ons-heen#def-g1-plants-around-us-parts) (of de aardbei, die met [uitlopers](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/24-planten-zonder-zaden#ex-g4-plants-without-seeds-runner) springt).

**Oefening 39.7 ★★.**

Ontcijfer het talud: geef voor paardenbloem, klaproos, braam en grote klit de aanreisroute die het hoofdstuk noemt.

**Oplossing van Oefening 39.7.**

Paardenbloem: met de wind aangevlogen op haar pluimen. Klaproos: haar [zaden](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/16-bloemen-vruchten-en-zaden#prop-g3-flowers-fruits-seeds-transform) lagen al in de bodem en werden gewekt toen de aarde verzet werd. Braam: afgezet door zittende [vogels](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/14-levende-wezens-indelen#prop-g3-sorting-living-things-groups), met de [zaden](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/16-bloemen-vruchten-en-zaden#prop-g3-flowers-fruits-seeds-transform) in de uitwerpselen. Grote klit: binnengebracht, gehaakt in de [vacht](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/2-dieren-om-ons-heen#def-g1-animals-around-us-covering) van een hond.

**Oefening 39.8 ★★.**

Laat [Methode 39.6](#met-g6-how-plants-spread-name) lopen over: (a) een gepluimd distelzaad; (b) een rozenbottel; (c) een bolletje kleefkruid dat aan je trui blijft plakken.

**Oplossing van Oefening 39.8.**

(a) Vliegtuig — pluimen: de wind. (b) Vlezig, gekleurd, met taaischalige [zaden](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/16-bloemen-vruchten-en-zaden#prop-g3-flowers-fruits-seeds-transform) erin: opgegeten door [dieren](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/2-dieren-om-ons-heen#def-g1-animals-around-us-animal), de [zaden](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/16-bloemen-vruchten-en-zaden#prop-g3-flowers-fruits-seeds-transform) rijden mee door de darm. (c) Haakjes die wol grijpen: dierenvacht — en de truitest heeft het net bevestigd.

**Oefening 39.9 ★★.**

Leg het idee van de “twee snelheden” uit [Opmerking 39.8](#rem-g6-how-plants-spread-twospeeds) uit met de bramenpol: welk systeem doet de meter, welk de kilometer?

**Oplossing van Oefening 39.9.**

De bogende, aan de top wortelende [stengels](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/3-planten-om-ons-heen#def-g1-plants-around-us-parts) doen de meter — dicht en zeker bezit nemen van de grond ernaast. De door [vogels](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/14-levende-wezens-indelen#prop-g3-sorting-living-things-groups) gegeten bessen doen de kilometer — zeldzame landingen op lange afstand die ver weg nieuwe pollen stichten.

**Oefening 39.10 ★★.**

De varen koloniseerde de vochtige noordkant van het nieuwe talud maar niet de droge zuidkant. Combineer [Propositie 24.3](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/24-planten-zonder-zaden#prop-g4-plants-without-seeds-damp) en [Propositie 37.6](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/37-onze-omgeving-verkennen#prop-g6-exploring-our-environment-decide) tot de verklaring.

**Oplossing van Oefening 39.10.**

[Sporen](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/24-planten-zonder-zaden#def-g4-plants-without-seeds-spore) bereiken allebei de kanten — ze zweven overal heen — maar de voortplanting van een sporenplant heeft vocht nodig, dus accepteren alleen de [omstandigheden](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/37-onze-omgeving-verkennen#def-g6-exploring-our-environment-conditions) van de noordkant de aankomst. [Verspreiding](#def-g6-how-plants-spread-dispersal) bezorgt; de [omstandigheden](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/37-onze-omgeving-verkennen#def-g6-exploring-our-environment-conditions) beslissen wie mag blijven: de bewoners passen bij de [omstandigheden](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/37-onze-omgeving-verkennen#def-g6-exploring-our-environment-conditions), aankomsten of niet.

**Oefening 39.11 ★★.**

Kilometers uit de kust rijst een kaal eiland uit zee op. Welke verspreidingsdiensten kunnen het überhaupt bereiken? Voorspel de uitrusting van zijn eerste plantenkolonisten.

**Oplossing van Oefening 39.11.**

Alleen de diensten voor de lange afstand: de wind (gepluimde en stoffijne [zaden](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/16-bloemen-vruchten-en-zaden#prop-g3-flowers-fruits-seeds-transform), [sporen](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/24-planten-zonder-zaden#def-g4-plants-without-seeds-spore)), het zeewater (drijvende [vruchten](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/16-bloemen-vruchten-en-zaden#prop-g3-flowers-fruits-seeds-transform) zoals de kokosnoot) en [vogels](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/14-levende-wezens-indelen#prop-g3-sorting-living-things-groups) ([zaden](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/16-bloemen-vruchten-en-zaden#prop-g3-flowers-fruits-seeds-transform) van vlezige [vruchten](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/16-bloemen-vruchten-en-zaden#prop-g3-flowers-fruits-seeds-transform) die door de darm reizen). Voorspel bij de pioniers gepluimde, stoffijne, drijvende of in bessen gedragen uitrusting — geen zware [zaden](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/16-bloemen-vruchten-en-zaden#prop-g3-flowers-fruits-seeds-transform) zonder vervoerder.

**Oefening 39.12 ★★★.**

Zoet vruchtvlees is duur om te bouwen voor een [plant](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/3-planten-om-ons-heen#def-g1-plants-around-us-plant). Leg met [Voorbeeld 39.3](#ex-g6-how-plants-spread-whyleave) en de dienst binnen in het [dier](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/2-dieren-om-ons-heen#def-g1-animals-around-us-animal) uit wat de kersenboom met al die suiker koopt — en waarom de taaie schillen van de [zaden](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/16-bloemen-vruchten-en-zaden#prop-g3-flowers-fruits-seeds-transform) de andere helft van die aankoop zijn.

**Oplossing van Oefening 39.12.**

De suiker koopt vervoer: een vogel die in vruchtvlees betaald wordt, draagt de [zaden](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/16-bloemen-vruchten-en-zaden#prop-g3-flowers-fruits-seeds-transform) ver van de schaduw van de moederplant en zet ze met mest af — afstand, het eerste geschenk. De taaie schillen zijn de andere helft omdat de koerier een [spijsverteringskanaal](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/25-de-reis-van-het-voedsel#def-g4-journey-of-food-tract) is: de betaling moet verteerbaar zijn en de passagiers juist niet. De zoetheid werft de vervoerder; de schillen overleven hem.

## 39.5 Probleem: De verlaten akker

**Probleem 39.1.**

Weekendprobleem — tien jaar kolonisatie, bekeken vanaf één hek

Een geploegde akker wordt in de herfst verlaten. Een natuuronderzoeker fotografeert hem tien jaar lang elke juni vanaf het hek, en houdt aantekeningen bij.

**Deel I — Jaar één.**

1. Juni van jaar één: de kale aarde is bezaaid met klaprozen, paardenbloemen en distels. Noem bij elk de waarschijnlijke bron en route — de klaprozen uit de bodem zelf, de andere door de lucht. Welke uitrusting maakte de aanvoer door de lucht mogelijk?
2. In het midden van de akker verschijnen in jaar één geen bramen, maar onder de oude hekpalen staan drie zaailingen. Verklaar dat patroon met de dienst binnen in het [dier](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/2-dieren-om-ons-heen#def-g1-animals-around-us-animal) — waarom precies onder de palen?
3. De natuuronderzoeker vindt nergens [varens](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/24-planten-zonder-zaden#prop-g4-plants-without-seeds-damp) , hoewel er bovenwinds een bos vol [varens](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/24-planten-zonder-zaden#prop-g4-plants-without-seeds-damp) ligt. De [sporen](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/24-planten-zonder-zaden#def-g4-plants-without-seeds-spore) van [varens](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/24-planten-zonder-zaden#prop-g4-plants-without-seeds-damp) zijn er zeker aangekomen ( [Voorbeeld 24.2](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/24-planten-zonder-zaden#ex-g4-plants-without-seeds-fern) telt hun miljoenen). Welke omstandigheid van de open akker weigerde ze, volgens [Propositie 24.3](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/24-planten-zonder-zaden#prop-g4-plants-without-seeds-damp) ?
4. Kweekgras dringt alleen vanaf de rand van de akker binnen, een meter of twee per jaar. Welk kolonisatiesysteem is dat, en waarom kan het niet midden in de akker opduiken zoals de paardenbloemen deden?

**Deel II — De jaren daarna.**

5. Tegen jaar drie hebben grassen en hoge kruiden de kale grond gesloten, en zijn de klaprozen uit de staande begroeiing verdwenen. Waar zijn de klaprozen nu, en in welke vorm? (Denk aan het talud en aan [Propositie 38.6](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/38-leven-door-de-seizoenen#prop-g6-life-through-seasons-herbs) .)
6. Vanaf jaar vier staan er bramenbogen en jonge meidoorns op de akker, het dichtst bij de heggen en onder de hekrij. Noem de twee diensten die ze daar hebben neergezet, en het bewijs in het patroon.
7. Tegen jaar acht staan wilgen- en berkenopslag hoger dan de bramen — allebei bomen met piepkleine gepluimde of stoflichte [zaden](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/16-bloemen-vruchten-en-zaden#prop-g3-flowers-fruits-seeds-transform) . Waarom ontbreken de eiken en kastanjes met hun zware [zaden](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/16-bloemen-vruchten-en-zaden#prop-g3-flowers-fruits-seeds-transform) nog bijna helemaal, en welke dierlijke koerier [plant](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/3-planten-om-ons-heen#def-g1-plants-around-us-plant) uiteindelijk zelfs die?
8. De foto’s laten de bezetting van de akker jaar na jaar veranderen, hoewel geen tuinman haar heeft aangeraakt. Formuleer de sturende regel: wat verandert de begroeiing van elk jaar aan de [omstandigheden](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/37-onze-omgeving-verkennen#def-g6-exploring-our-environment-conditions) van de akker zelf — vooral aan het licht op de grond — en wie bevoordeelt die verandering vervolgens?

**Deel III — De algemene les.**

9. Zet de kolonisten op volgorde van aankomst: de wachtende [zaden](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/16-bloemen-vruchten-en-zaden#prop-g3-flowers-fruits-seeds-transform) in de bodem, de windrijders, de door [dieren](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/2-dieren-om-ons-heen#def-g1-animals-around-us-animal) gebrachte struiken, de bomen met zware [zaden](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/16-bloemen-vruchten-en-zaden#prop-g3-flowers-fruits-seeds-transform) . Koppel elke golf aan de verspreidingsdienst die haar timing bepaalde.
10. Uit de voegen van een stadsplein komt dezelfde bezetting van jaar één — klaprozen, paardenbloemen — maar de struiken van jaar vier komen er nooit. Geef twee redenen waarom de opeenvolging daar stilvalt.
11. De natuuronderzoeker beweert: “met rust gelaten wordt deze akker bos”. Verdedig die bewering met de trend van tien jaar — en noem de weiuitzondering uit [Propositie 35.1](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/35-mensen-en-natuur#prop-g5-people-and-nature-managed) die bewijst dat “met rust gelaten” de beslissende woorden zijn.
12. Vat het hele probleem samen in twee zinnen met de woorden *[verspreiding](#def-g6-how-plants-spread-dispersal)* , *[omstandigheden](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/37-onze-omgeving-verkennen#def-g6-exploring-our-environment-conditions)* en *[kolonisatie](#prop-g6-how-plants-spread-travel)* .

**Oplossing van Probleem 39.1.**

**1.** Klaprozen: gewekt uit [zaden](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/16-bloemen-vruchten-en-zaden#prop-g3-flowers-fruits-seeds-transform) die al in de geploegde grond lagen — de wachtende voorraad van de eenjarige. Paardenbloemen en distels: met de wind aangevlogen, op hun gepluimde [zaden](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/16-bloemen-vruchten-en-zaden#prop-g3-flowers-fruits-seeds-transform).

**2.** [Vogels](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/14-levende-wezens-indelen#prop-g3-sorting-living-things-groups) die elders bramen eten, gaan op de hekpalen zitten en zetten de [zaden](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/16-bloemen-vruchten-en-zaden#prop-g3-flowers-fruits-seeds-transform) eronder af, mest inbegrepen — de zaailingen brengen dus de zitplaatsen in kaart, niet de wind.

**3.** De droogte: een open, zonnige akker biedt niets van het vocht dat de tere, uit [sporen](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/24-planten-zonder-zaden#def-g4-plants-without-seeds-spore) gegroeide stadia van een varen nodig hebben. De aankomst gebeurde wel; de vestiging werd geweigerd.

**4.** Vegetatieve opmars — kruipende ondergrondse [stengels](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/3-planten-om-ons-heen#def-g1-plants-around-us-parts). Die beweegt alleen van grond naar aangrenzende grond, vanuit gevestigde [planten](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/3-planten-om-ons-heen#def-g1-plants-around-us-plant), dus moet ze vanaf de rand naar binnen lopen; ze heeft geen stadium door de lucht om midden op de akker te landen.

**5.** In de bodem, als [zaad](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/9-van-zaad-tot-plant#def-g2-from-seed-to-plant-seed): [eenjarigen](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/38-leven-door-de-seizoenen#prop-g6-life-through-seasons-herbs) die de strijd in de staande begroeiing verliezen, blijven bestaan als zaadbank, wachtend op de volgende kale grond.

**6.** De dienst binnen in het [dier](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/2-dieren-om-ons-heen#def-g1-animals-around-us-animal) (bessen opgegeten, [zaden](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/16-bloemen-vruchten-en-zaden#prop-g3-flowers-fruits-seeds-transform) vanaf zitplaatsen afgezet — het dichtst onder hekrij en heggen) en, voor de meidoorn net zo goed, dezelfde vogelkoerier; het patroon in de vorm van de zitplaatsen is het bewijs.

**7.** Eikels en kastanjes zijn zwaar en hebben zonder hulp geen vervoerder — ze vallen aan de voet van de moederboom. Hun koerier is de gaai (en de eekhoorn): door eikels als wintervoorraad te begraven en sommige te vergeten, [planten](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/3-planten-om-ons-heen#def-g1-plants-around-us-plant) ze eiken ver van de moederboom.

**8.** De begroeiing van elk jaar beschaduwt de grond eronder, die daardoor koeler en donkerder wordt: het succes van de zonminnende pioniers haalt hun eigen [omstandigheden](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/37-onze-omgeving-verkennen#def-g6-exploring-our-environment-conditions) weg, en de veranderde [omstandigheden](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/37-onze-omgeving-verkennen#def-g6-exploring-our-environment-conditions) bevoordelen vervolgens schaduwverdragers — kolonisten veranderen de plek, en de veranderde plek kiest nieuwe kolonisten.

**9.** Golf 1, de wachtende [zaden](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/16-bloemen-vruchten-en-zaden#prop-g3-flowers-fruits-seeds-transform) in de bodem (meteen — ze waren er al). Golf 2, de windrijders (weken: de lucht bezorgt onafgebroken). Golf 3, de door [dieren](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/2-dieren-om-ons-heen#def-g1-animals-around-us-animal) gebrachte struiken (jaren: zitplaats na zitplaats). Golf 4, de bomen met zware [zaden](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/16-bloemen-vruchten-en-zaden#prop-g3-flowers-fruits-seeds-transform) (als laatste: die wachten op wat gaaien en eekhoorns begraven en vergeten).

**10.** De voegen bieden geen ruimte: de [wortels](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/3-planten-om-ons-heen#def-g1-plants-around-us-parts) van een struik hebben een bodemvolume nodig dat een stoepvoeg niet heeft; en de latere golven van de opeenvolging hebben hun koeriers en [omstandigheden](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/37-onze-omgeving-verkennen#def-g6-exploring-our-environment-conditions) nodig — de uitwerpselen van zittende [vogels](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/14-levende-wezens-indelen#prop-g3-sorting-living-things-groups) missen de voegen meestal, en de gebakken droge voeg weigert wat er wel aankomt. De windrijders van jaar één zijn de enige dienst die de plek kan accepteren.

**11.** De trend loopt van kale aarde via kruiden en struiken naar pionierbomen — elke golf hoger en schaduwrijker: doorgetrokken eindigt ze in bos, zoals de wilgen en berken al laten zien. De uitzondering: een gemaaide of begraasde wei, waar de menselijke hand de struikengolf elk jaar weghaalt — het bewijs dat de akker alleen *met rust gelaten* naar het bos loopt.

**12.** Bijvoorbeeld: “De [verspreiding](#def-g6-how-plants-spread-dispersal) bezorgde kolonisten op de kale akker — uit de bodem, uit de wind, van de [vogels](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/14-levende-wezens-indelen#prop-g3-sorting-living-things-groups) — en bij elke stap beslisten de [omstandigheden](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/37-onze-omgeving-verkennen#def-g6-exploring-our-environment-conditions) van de akker welke aankomsten mochten blijven. De [kolonisatie](#prop-g6-how-plants-spread-travel) verliep zo in golven, waarbij elke golf de [omstandigheden](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/37-onze-omgeving-verkennen#def-g6-exploring-our-environment-conditions) veranderde en de volgende koos.”