---
title: "Ons voedsel produceren"
book: "Biologie basisschool en onderbouw"
subject: biology
language: nl
chapter: 43
exercises: 12
source: https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/43-ons-voedsel-produceren
---

# Hoofdstuk 43 — Ons voedsel produceren

Niets op je ontbijttafel is in het wild gevonden. De tarwe van het brood is veredeld en verbouwd; de [melk](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/8-hoe-dieren-opgroeien#def-g2-animals-grow-up-born) kwam van kuddes die daarvoor gehouden worden; de yoghurt is uit die [melk](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/8-hoe-dieren-opgroeien#def-g2-animals-grow-up-born) *gemaakt* door miljarden levende werkers die te klein zijn om te zien. Mensen voeden zichzelf door [levende wezens](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/37-onze-omgeving-verkennen#def-g6-exploring-our-environment-components) te beheren — ze te telen, ze te houden, en sommige van de allerkleinste aan het werk te zetten. Dit hoofdstuk maakt een rondgang door de voedselwerkplaats.

## 43.1 Telen en houden

**Definitie 43.1 (Gewassen en vee).**

De menselijke voedselproductie beheert [levende wezens](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/37-onze-omgeving-verkennen#def-g6-exploring-our-environment-components) op twee verdiepingen van de materiekringloop:

- de *akkerbouw* : [producenten](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/34-voedselwebben#def-g5-food-webs-roles) beheren — tarwe, aardappelen, groente, fruit — om hun [organische materie](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/40-planten-zijn-producenten#def-g6-plants-are-producers-matter) ( [Propositie 40.3](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/40-planten-zijn-producenten#prop-g6-plants-are-producers-produce) );
- de *veehouderij* : [consumenten](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/34-voedselwebben#def-g5-food-webs-roles) beheren — runderen, schapen, varkens, kippen — om hun [materieproductie](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/41-materie-uit-voedsel#def-g6-matter-from-food-production) ( [Definitie 41.4](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/41-materie-uit-voedsel#def-g6-matter-from-food-production) ): [melk](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/8-hoe-dieren-opgroeien#def-g2-animals-grow-up-born) , vlees, eieren, wol.

Boeren beheren de [omstandigheden](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/37-onze-omgeving-verkennen#def-g6-exploring-our-environment-conditions) die dit boek steeds tegenkomt: bodemmineralen voor de gewassen ([Opmerking 22.5](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/22-wat-planten-nodig-hebben#rem-g4-what-plants-need-soil)), voer voor de [dieren](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/2-dieren-om-ons-heen#def-g1-animals-around-us-animal) — de hele boekhouding van [Probleem 41.1](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/41-materie-uit-voedsel#pb-g6-matter-from-food-1), met opzet gevoerd.

**Voorbeeld 43.2 (Wat een tarweakker is).**

Een tarweakker is een beheerde [omgeving](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/37-onze-omgeving-verkennen#def-g6-exploring-our-environment-components) ([Propositie 35.1](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/35-mensen-en-natuur#prop-g5-people-and-nature-managed)) die op één [producent](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/34-voedselwebben#def-g5-food-webs-roles) is afgestemd: de bodem aangevuld en losgemaakt voor haar [wortels](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/3-planten-om-ons-heen#def-g1-plants-around-us-parts), het zaaien afgestemd op de warmte uit [Propositie 9.5](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/9-van-zaad-tot-plant#prop-g2-from-seed-to-plant-needs), onkruid — rivaliserende kolonisten uit [Hoofdstuk 39](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/39-hoe-planten-zich-verspreiden#ch-g6-how-plants-spread) — buiten gehouden. De oogst is de zaadvoorraad van de [plant](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/3-planten-om-ons-heen#def-g1-plants-around-us-plant): graan, de lunchpakketten van een miljoen tarweplanten die nooit gezaaid zullen worden, omgeleid naar bakkerijen.

**Opmerking 43.3 (Elk voedsel is een stadium van een levenscyclus).**

Lees elk voedsel biologisch en het is een orgaan of stadium van een of ander organisme: graan en bonen zijn zaadvoorraden; aardappelen knollen; appels [vruchten](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/16-bloemen-vruchten-en-zaden#prop-g3-flowers-fruits-seeds-transform) die gebouwd zijn om opgegeten te worden ([Oefening 39.12](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/39-hoe-planten-zich-verspreiden#exo-g6-how-plants-spread-12)); [melk](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/8-hoe-dieren-opgroeien#def-g2-animals-grow-up-born) is moederzorg van een zoogdier ([Definitie 8.1](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/8-hoe-dieren-opgroeien#def-g2-animals-grow-up-born)); een [ei](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/8-hoe-dieren-opgroeien#def-g2-animals-grow-up-born) is een ingepakte kraamkamer. Voedselproductie is de kunst om levenscycli zo te beheren dat hun proviand op onze tafel belandt.

## 43.2 De onzichtbare beroepsbevolking: voedsel gemaakt door microben

**Definitie 43.4 (Gisting).**

Sommige voedingsmiddelen worden gemaakt door [levende wezens](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/37-onze-omgeving-verkennen#def-g6-exploring-our-environment-components) die te klein zijn om te zien — *microben* — op een grondstof te zetten. Hun eten zet die om: die omzetting heet *gisting*, en mensen laten haar al duizenden jaren draaien, lang voordat iemand wist dat de werkers bestonden.

**Voorbeeld 43.5 (Brood rijst).**

Rauw brooddeeg is [bloem](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/16-bloemen-vruchten-en-zaden#def-g3-flowers-fruits-seeds-parts) en water — plus *gist*, een eencellige [schimmel](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/42-afbrekers-en-de-bodem#def-g6-decomposers-and-soil-decomposers) ([Opmerking 29.9](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/29-een-eerste-blik-op-cellen#rem-g5-first-look-at-cells-onecelled) kwam zulke levens al tegen). De [gist](#ex-g6-producing-our-food-bread) voedt zich met de suikers van de [bloem](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/16-bloemen-vruchten-en-zaden#def-g3-flowers-fruits-seeds-parts) en geeft een gas af; de bellen van dat gas, gevangen in het rekbare deeg, blazen het op — de bakker noemt dat rijzen. De hitte van de oven maakt daarna een eind aan de dienst van de werkers en zet hun werk vast: de gaten in het kruim zijn de handtekening van de [gist](#ex-g6-producing-our-food-bread).

![De handtekening van de beroepsbevolking, ter plekke gebakken: elk gat in het kruim is een bel die de gist geblazen heeft.](https://one-course.com/images/onecourse/chapters/biology-1/g6-producing-our-food/img-97b7a19cee63.jpg)

*De handtekening van de beroepsbevolking, ter plekke gebakken: elk gat in het kruim is een bel die de [gist](#ex-g6-producing-our-food-bread) geblazen heeft.*

**Voorbeeld 43.6 (Melk wordt yoghurt en kaas).**

Warme [melk](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/8-hoe-dieren-opgroeien#def-g2-animals-grow-up-born) waarin de juiste [microben](#def-g6-producing-our-food-fermentation) gezet zijn, dikt ’s nachts in tot yoghurt: de werkers voeden zich met de suiker van de [melk](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/8-hoe-dieren-opgroeien#def-g2-animals-grow-up-born) en geven een zuur af, en dat zuur laat de [melk](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/8-hoe-dieren-opgroeien#def-g2-animals-grow-up-born) stollen — de frisse zure smaak *is* het zuur. Kaas begint net zo en gaat dan verder: de wrongel wordt geperst, gezouten en maandenlang gerijpt, terwijl de [microben](#def-g6-producing-our-food-fermentation) tijdens dat rijpen doorwerken — de gaten, de korst en de kracht van de geur van een kaas zijn het logboek van hun lange dienst.

**Opmerking 43.7 (Nuttige en schadelijke microben).**

De [ziektekiemen](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/6-gezonde-gewoonten#def-g1-healthy-habits-germs) uit [Definitie 6.1](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/6-gezonde-gewoonten#def-g1-healthy-habits-germs) leerden ons voorzichtig te zijn met [microben](#def-g6-producing-our-food-fermentation); dit hoofdstuk voegt de andere helft toe: *gekozen* [microben](#def-g6-producing-our-food-fermentation), die in *beheerste* [omstandigheden](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/37-onze-omgeving-verkennen#def-g6-exploring-our-environment-conditions) werken, horen bij onze oudste werknemers — in brood, yoghurt, kaas en het azijnvat. Het vak is altijd hetzelfde: verwelkom de gekozen werkers, en houd de [omstandigheden](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/37-onze-omgeving-verkennen#def-g6-exploring-our-environment-conditions) zo dat ze hun passen en de bedervers niet. Zouten, koelen, drogen en koken zijn allemaal manieren om ongewenste [microben](#def-g6-producing-our-food-fermentation) hun [omstandigheden](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/37-onze-omgeving-verkennen#def-g6-exploring-our-environment-conditions) te weigeren ([Propositie 42.8](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/42-afbrekers-en-de-bodem#prop-g6-decomposers-and-soil-speed) werkt op een ham precies zoals op een bladerhoop).

## 43.3 Van akker tot tafel, eerlijk gezegd

**Propositie 43.8 (De kosten op tafel).**

Elk bord is een opbrengst van beheerd land en beheerde [levende wezens](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/37-onze-omgeving-verkennen#def-g6-exploring-our-environment-components), en draagt hun rekenkunde met zich mee:

- plantaardig voedsel komt één verdieping vanaf het licht; dierlijk voedsel gaat eerst via een [consument](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/34-voedselwebben#def-g5-food-webs-roles) en betaalt de tol van [Propositie 41.6](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/41-materie-uit-voedsel#prop-g6-matter-from-food-losses) ( [Oefening 41.12](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/41-materie-uit-voedsel#exo-g6-matter-from-food-12) );
- duurzame productie moet de drie regels van [Propositie 35.5](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/35-mensen-en-natuur#prop-g5-people-and-nature-lasting) aanhouden — voed de bodem, houd de helpers, neem niet sneller dan de vernieuwing;
- en verspilling maakt alles ongedaan: weggegooid voedsel heeft zijn land, water en werk voor niemand uitgegeven.

**Bewijs.** *Op dit niveau zonder bewijs aangenomen.* ∎

**Methode 43.9 (Het verhaal van een voedingsmiddel lezen).**

Voor elk voedingsmiddel in de keuken:

1. noem het organisme en het orgaan of stadium dat het is ( [Opmerking 43.3](#rem-g6-producing-our-food-stage) );
2. plaats het in de kringloop: materie van een [producent](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/34-voedselwebben#def-g5-food-webs-roles) , product van een [consument](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/34-voedselwebben#def-g5-food-webs-roles) , of door [microben](#def-g6-producing-our-food-fermentation) gemaakt?
3. is het door [microben](#def-g6-producing-our-food-fermentation) gemaakt, noem dan de grondstof en wat de werkers veranderd hebben;
4. volg het terug naar zijn [blad](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/3-planten-om-ons-heen#def-g1-plants-around-us-parts) ( [Methode 40.8](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/40-planten-zijn-producenten#met-g6-plants-are-producers-trace) ) — het spoor eindigt nog steeds altijd in het licht.

**Voorbeeld 43.10 (De methode bij het ontbijt).**

Yoghurt, volgens de methode: (1) [melk](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/8-hoe-dieren-opgroeien#def-g2-animals-grow-up-born) — een product van de moederzorg van een koe — omgezet; (2) product van een [consument](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/34-voedselwebben#def-g5-food-webs-roles), door [microben](#def-g6-producing-our-food-fermentation) afgemaakt; (3) grondstof [melk](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/8-hoe-dieren-opgroeien#def-g2-animals-grow-up-born), de werkers hebben haar zuur gemaakt en laten stollen; (4) [melk](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/8-hoe-dieren-opgroeien#def-g2-animals-grow-up-born) van de koe, koe van gras, gras van licht. Drie organismen en een beroepsbevolking van miljarden, in één klein bakje.

## 43.4 Oefeningen

**Oefening 43.1 ★.**

Omschrijf [akkerbouw](#def-g6-producing-our-food-farming) en [veehouderij](#def-g6-producing-our-food-farming), en noem bij elk de verdieping van de materiekringloop die ze beheert.

**Oplossing van Oefening 43.1.**

De [akkerbouw](#def-g6-producing-our-food-farming) beheert [producenten](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/34-voedselwebben#def-g5-food-webs-roles) — [planten](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/3-planten-om-ons-heen#def-g1-plants-around-us-plant) die om hun [organische materie](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/40-planten-zijn-producenten#def-g6-plants-are-producers-matter) geteeld worden. De [veehouderij](#def-g6-producing-our-food-farming) beheert [consumenten](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/34-voedselwebben#def-g5-food-webs-roles) — [dieren](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/2-dieren-om-ons-heen#def-g1-animals-around-us-animal) die om hun productie gehouden worden: [melk](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/8-hoe-dieren-opgroeien#def-g2-animals-grow-up-born), vlees, eieren, wol.

**Oefening 43.2 ★.**

Noem bij elk voedingsmiddel het organisme en het orgaan of stadium: graan, aardappel, appel, [melk](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/8-hoe-dieren-opgroeien#def-g2-animals-grow-up-born), [ei](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/8-hoe-dieren-opgroeien#def-g2-animals-grow-up-born).

**Oplossing van Oefening 43.2.**

Graan: het [zaad](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/9-van-zaad-tot-plant#def-g2-from-seed-to-plant-seed) van de tarweplant (haar ingepakte voorraad). Aardappel: de [knol](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/24-planten-zonder-zaden#ex-g4-plants-without-seeds-bulbtuber) van de aardappelplant. Appel: de [vrucht](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/16-bloemen-vruchten-en-zaden#prop-g3-flowers-fruits-seeds-transform) van de appelboom. [Melk](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/8-hoe-dieren-opgroeien#def-g2-animals-grow-up-born): het product van de moederzorg van de koe. [Ei](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/8-hoe-dieren-opgroeien#def-g2-animals-grow-up-born): de ingepakte kraamkamer van de kip.

**Oefening 43.3 ★.**

Wat is [gisting](#def-g6-producing-our-food-fermentation)? Noem twee gegiste voedingsmiddelen en hun grondstoffen.

**Oplossing van Oefening 43.3.**

De omzetting van een grondstof door etende [microben](#def-g6-producing-our-food-fermentation). Brood (grondstof: bloemdeeg, werker: [gist](#ex-g6-producing-our-food-bread)) en yoghurt (grondstof: [melk](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/8-hoe-dieren-opgroeien#def-g2-animals-grow-up-born), werkers: zuurmakende [microben](#def-g6-producing-our-food-fermentation)); kaas en azijn voldoen ook.

**Oefening 43.4 ★.**

Vertel waarom brood rijst: de werker, zijn voedsel, wat hij afgeeft, en wat de oven doet.

**Oplossing van Oefening 43.4.**

De [gist](#ex-g6-producing-our-food-bread) — een eencellige [schimmel](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/42-afbrekers-en-de-bodem#def-g6-decomposers-and-soil-decomposers) — voedt zich met de suikers van de [bloem](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/16-bloemen-vruchten-en-zaden#def-g3-flowers-fruits-seeds-parts) en geeft een gas af; het rekbare deeg vangt het gas als bellen en blaast zich op. De hitte van de oven maakt een eind aan het werk van de [gist](#ex-g6-producing-our-food-bread) en zet het gerezen kruim vast, met gaten en al.

**Oefening 43.5 ★.**

Wat laat [melk](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/8-hoe-dieren-opgroeien#def-g2-animals-grow-up-born) tot yoghurt stollen, en waar komt de zure smaak vandaan?

**Oplossing van Oefening 43.5.**

Het zuur dat de [microben](#def-g6-producing-our-food-fermentation) afgeven terwijl ze zich met de melksuiker voeden: dat zuur dikt de [melk](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/8-hoe-dieren-opgroeien#def-g2-animals-grow-up-born) in en laat haar stollen, en de frisse zure smaak is het zuur zelf.

**Oefening 43.6 ★.**

Geef drie manieren om ongewenste [microben](#def-g6-producing-our-food-fermentation) hun [omstandigheden](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/37-onze-omgeving-verkennen#def-g6-exploring-our-environment-conditions) te weigeren, uit [Opmerking 43.7](#rem-g6-producing-our-food-goodbad).

**Oplossing van Oefening 43.6.**

Zouten, koelen (de koelkast), drogen — en ook koken: elk daarvan ontzegt ongewenste [microben](#def-g6-producing-our-food-fermentation) een werkomstandigheid (vocht, warmte), precies zoals kou een composthoop vertraagt.

**Oefening 43.7 ★★.**

Een tarweakker beheert met opzet elke behoefte uit [Propositie 22.3](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/22-wat-planten-nodig-hebben#prop-g4-what-plants-need-needs). Koppel elke behoefte aan de handeling van de boer uit [Voorbeeld 43.2](#ex-g6-producing-our-food-wheat).

**Oplossing van Oefening 43.7.**

Water: de boer vertrouwt op regen (en brengt die soms zelf). Licht: zaaien op open [akkers](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/35-mensen-en-natuur#prop-g5-people-and-nature-managed), zo gespreid dat elke [plant](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/3-planten-om-ons-heen#def-g1-plants-around-us-plant) haar deel krijgt. Warmte: het zaaien afgestemd op het warme seizoen. Lucht: open grond, losgemaakte bodem. [Minerale zouten](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/22-wat-planten-nodig-hebben#prop-g4-what-plants-need-needs): mest en aanvulling na de oogst.

**Oefening 43.8 ★★.**

Laat [Methode 43.9](#met-g6-producing-our-food-read) stap voor stap lopen over kaas.

**Oplossing van Oefening 43.8.**

(1) Organisme en stadium: koeienmelk — een product van een [consument](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/34-voedselwebben#def-g5-food-webs-roles). (2) Plaats in de kringloop: product van een [consument](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/34-voedselwebben#def-g5-food-webs-roles), door [microben](#def-g6-producing-our-food-fermentation) afgemaakt. (3) Grondstof [melk](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/8-hoe-dieren-opgroeien#def-g2-animals-grow-up-born); de werkers maken haar zuur en laten haar stollen tot wrongel, en rijpen daarna de geperste kaas maandenlang — gaten, korst en geur zijn hun logboek. (4) Spoor: [melk](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/8-hoe-dieren-opgroeien#def-g2-animals-grow-up-born) van de koe, koe van gras, gras van licht.

**Oefening 43.9 ★★.**

Waarom houdt koelen voedsel goed — en waarom vertraagt diezelfde kou een composthoop? Eén beginsel, twee keukens: noem het.

**Oplossing van Oefening 43.9.**

[Microben](#def-g6-producing-our-food-fermentation) zijn levende werkers met [omstandigheden](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/37-onze-omgeving-verkennen#def-g6-exploring-our-environment-conditions): kou legt hun eten vrijwel stil. In de koelkast beschermt dat het voedsel (de bedervers liggen stil); in de winterhoop vertraagt het de compost (de [afbrekers](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/42-afbrekers-en-de-bodem#def-g6-decomposers-and-soil-decomposers) liggen stil). Het beginsel: afbraak en bederf lopen op het tempo dat de [omstandigheden](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/37-onze-omgeving-verkennen#def-g6-exploring-our-environment-conditions) toelaten.

**Oefening 43.10 ★★.**

Breng [Definitie 6.1](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/6-gezonde-gewoonten#def-g1-healthy-habits-germs) in overeenstemming met dit hoofdstuk: hoe kunnen [microben](#def-g6-producing-our-food-fermentation) tegelijk de vijand van het handen wassen en de beroepsbevolking van de yoghurt zijn?

**Oplossing van Oefening 43.10.**

“Microbe” is de naam voor een enorme menigte heel verschillende piepkleine wezens. Sommige veroorzaken op de verkeerde plek ziekte — daar richt het handen wassen zich op; andere, gekozen en beheerd onder beheerste [omstandigheden](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/37-onze-omgeving-verkennen#def-g6-exploring-our-environment-conditions), laten brood rijzen en [melk](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/8-hoe-dieren-opgroeien#def-g2-animals-grow-up-born) stollen. Vijand of werknemer is niet de aard van de microbe maar de combinatie van [soort](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/30-biodiversiteit#def-g5-biodiversity-species), plaats en beheer.

**Oefening 43.11 ★★.**

Leg met [Propositie 43.8](#prop-g6-producing-our-food-costs) uit waarom een weggegooid broodje ham meer verspilt dan hetzelfde gewicht weggegooid brood.

**Oplossing van Oefening 43.11.**

De ham ging via een varken: zijn gewicht kostte vele malen zijn gewicht aan voer, plus het verbrande deel van het varken, plus land en water — de tol van de consumentenverdieping. De tarwe van het brood kwam één verdieping vanaf het licht. Het broodje weggooien verspilt allebei de boekhoudingen; die van de ham is de langste.

**Oefening 43.12 ★★★.**

Duizenden jaren lang lieten bakkers en brouwers [gisting](#def-g6-producing-our-food-fermentation) draaien zonder te weten dat [microben](#def-g6-producing-our-food-fermentation) bestonden. Wat beheerden zij eigenlijk, in de termen van [Propositie 37.6](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/37-onze-omgeving-verkennen#prop-g6-exploring-our-environment-decide) — en waarom werkten hun recepten toch?

**Oplossing van Oefening 43.12.**

Ze beheerden de *[omstandigheden](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/37-onze-omgeving-verkennen#def-g6-exploring-our-environment-conditions)* van de werkers: warmte voor de hoek waar het deeg stond, het bewaarde en gevoede desem, zout en timing die door generaties proberen afgesteld waren. De recepten werkten omdat de juiste [omstandigheden](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/37-onze-omgeving-verkennen#def-g6-exploring-our-environment-conditions) aanhouden de juiste [levende wezens](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/37-onze-omgeving-verkennen#def-g6-exploring-our-environment-components) laat gedijen — of iemand nu weet dat die [levende wezens](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/37-onze-omgeving-verkennen#def-g6-exploring-our-environment-components) er zijn of niet. Ze hielden blind [microben](#def-g6-producing-our-food-fermentation), en goed.

## 43.5 Probleem: De bakkerij van de klas

**Probleem 43.1.**

Weekendprobleem — één baksel brood, gevolgd van zaad tot snee

Voor de schoolmarkt bakt de klas zelf brood — en houdt haar biologieschrift open van het bezoek aan de tarweakker in juli tot de broden in november.

**Deel I — De akker (juli).**

1. De boer laat de rijpe tarwe zien: “de oogst zijn de lunchpakketten van de [plant](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/3-planten-om-ons-heen#def-g1-plants-around-us-plant) ”. Pak die uitdrukking uit met [Definitie 9.1](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/9-van-zaad-tot-plant#def-g2-from-seed-to-plant-seed) — wat is elke korrel, en voor wie was ze ingepakt?
2. In wier [bladeren](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/3-planten-om-ons-heen#def-g1-plants-around-us-parts) , en met welke grondstoffen, is de [organische materie](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/40-planten-zijn-producenten#def-g6-plants-are-producers-matter) van het graan gefabriceerd?
3. De boer zaait volgend najaar maar een deel van de oogst en verkoopt de rest. Noem de twee lotgevallen van een tarwekorrel, in termen van de [levenscyclus](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/7-geboren-worden-groeien-doodgaan#def-g2-born-grow-die-cycle) .
4. De bodem van de akker krijgt na de oogst mest. Welke regel van teruggeven is dat, en welke van de vijf behoeften van de [plant](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/3-planten-om-ons-heen#def-g1-plants-around-us-plant) dient ze?

**Deel II — De bakkerij (november).**

5. De klas mengt [bloem](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/16-bloemen-vruchten-en-zaden#def-g3-flowers-fruits-seeds-parts) , water, zout en [gist](#ex-g6-producing-our-food-bread) , en zet het deeg in een warme hoek. Waarom warm? Antwoord voor de [gist](#ex-g6-producing-our-food-bread) zoals voor elke levende werker ( [Propositie 42.8](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/42-afbrekers-en-de-bodem#prop-g6-decomposers-and-soil-speed) heeft het patroon).
6. Een uur later is het deeg verdubbeld. Verklaar het rijzen: waarmee voedde de [gist](#ex-g6-producing-our-food-bread) zich, wat gaf ze af, en wat hield het vast?
7. Het deeg van één groepje, vergeten bij een tochtig koud raam, rijst nauwelijks. Stel de diagnose — en zeg welke eerlijke vergelijkende proef de twee groepjes per ongeluk gedaan hebben.
8. In de oven stoppen de broden met rijzen en stollen ze. Wat heeft de hitte met de beroepsbevolking gedaan, en wat blijft er als haar handtekening in het kruim achter?

**Deel III — De boekhouding.**

9. Volg de afgebakken snee schakel voor schakel terug naar het licht.
10. De markt verkoopt ook broodjes met boter en ham. Zet snee, boter en ham op volgorde van de verdiepingen waar hun materie doorheen ging, en zeg welke de grootste tol van [Propositie 41.6](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/41-materie-uit-voedsel#prop-g6-matter-from-food-losses) betaalde.
11. Onverkocht deeg gaat op de compost, niet in de bak. Volg de [organische materie](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/40-planten-zijn-producenten#def-g6-plants-are-producers-matter) ervan nog één slag verder rond de kringloop — wie neemt haar over, en waarheen?
12. Sluit het schrift af met één zin met daarin: [producent](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/34-voedselwebben#def-g5-food-webs-roles) , [consument](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/34-voedselwebben#def-g5-food-webs-roles) (als die er is), microbenbevolking en licht.

**Oplossing van Probleem 43.1.**

**1.** Elke korrel is een [zaad](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/9-van-zaad-tot-plant#def-g2-from-seed-to-plant-seed): een piepklein tarweplantje met een [voedselvoorraad](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/20-dieren-door-de-seizoenen#def-g3-animals-through-seasons-active) erbij, door de moederplant gemaakt voor de eerste dagen van dat plantje — niet voor ons, al leiden wij het om.

**2.** In de eigen groene [bladeren](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/3-planten-om-ons-heen#def-g1-plants-around-us-parts) van de tarweplanten, uit water en [minerale zouten](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/22-wat-planten-nodig-hebben#prop-g4-what-plants-need-needs) van de bodem en koolstofdioxide uit de lucht, met licht als [energie](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/18-evenwichtig-eten#prop-g3-balanced-diet-jobs).

**3.** Gezaaid doorloopt een korrel haar [levenscyclus](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/7-geboren-worden-groeien-doodgaan#def-g2-born-grow-die-cycle): [ontkieming](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/9-van-zaad-tot-plant#def-g2-from-seed-to-plant-germination), [plant](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/3-planten-om-ons-heen#def-g1-plants-around-us-plant), nieuw graan. Verkocht en gemalen eindigt haar [levenscyclus](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/7-geboren-worden-groeien-doodgaan#def-g2-born-grow-die-cycle) en wordt haar [voedselvoorraad](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/20-dieren-door-de-seizoenen#def-g3-animals-through-seasons-active) de onze — lunch ingepakt voor een plantje, opgegeten door een mens.

**4.** Geef terug wat je leent: de verterende mest vult de [minerale zouten](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/22-wat-planten-nodig-hebben#prop-g4-what-plants-need-needs) aan die de oogst heeft afgevoerd — de behoefte aan [minerale zouten](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/22-wat-planten-nodig-hebben#prop-g4-what-plants-need-needs) wordt zo gediend.

**5.** Omdat [gist](#ex-g6-producing-our-food-bread) een levende werker is: warm eet en werkt ze snel; koud ligt ze stil — de regel van de compostploeg, op bakkerijschaal.

**6.** Ze voedde zich met de suikers van de [bloem](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/16-bloemen-vruchten-en-zaden#def-g3-flowers-fruits-seeds-parts) en gaf gas af; het rekbare deeg ving het gas als bellen, en de bellen verdubbelden het deeg.

**7.** Het koude raam legde de [gist](#ex-g6-producing-our-food-bread) stil — nauwelijks gegeten, nauwelijks gas. De twee groepjes deden per ongeluk een eerlijke proef met warmte: hetzelfde deeg, dezelfde dag, één omstandigheid anders, twee rijzingen om te vergelijken.

**8.** De hitte heeft de [gist](#ex-g6-producing-our-food-bread) gedood en zo de dienst beëindigd; het gestolde kruim houdt de gaten van de bellen vast — de handtekening van de beroepsbevolking, ter plekke gebakken.

**9.** Snee uit brood, brood uit deeg, deeg uit [bloem](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/16-bloemen-vruchten-en-zaden#def-g3-flowers-fruits-seeds-parts), [bloem](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/16-bloemen-vruchten-en-zaden#def-g3-flowers-fruits-seeds-parts) uit graan, graan uit de [bladeren](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/3-planten-om-ons-heen#def-g1-plants-around-us-parts) van de tarweplant — daar gefabriceerd uit minerale grondstoffen met licht: het spoor eindigt in de zon van de juliakker.

**10.** Snee: één verdieping (van [producent](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/34-voedselwebben#def-g5-food-webs-roles) naar tafel, met een microbenafwerking). Boter: twee verdiepingen (gras naar koe naar room). Ham: twee verdiepingen met de grootste tol — het varken verbrandde en liet vallen het meeste van de materie van zijn voer voordat er iets ham werd. De snee is het goedkoopst in materie; de ham het duurst.

**11.** De [afbrekers](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/42-afbrekers-en-de-bodem#def-g6-decomposers-and-soil-decomposers) van de compost — wormen, pissebedden, [schimmels](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/42-afbrekers-en-de-bodem#def-g6-decomposers-and-soil-decomposers), onzichtbare ploegen — halen de [organische materie](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/40-planten-zijn-producenten#def-g6-plants-are-producers-matter) van het deeg uit elkaar tot [humus](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/42-afbrekers-en-de-bodem#def-g6-decomposers-and-soil-soil) en [minerale zouten](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/22-wat-planten-nodig-hebben#prop-g4-what-plants-need-needs): één slag verder van voedsel naar de bodemvruchtbaarheid van volgend jaar.

**12.** Bijvoorbeeld: “Ons brood is door een [producent](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/34-voedselwebben#def-g5-food-webs-roles) uit [minerale materie](https://one-course.com/books/biology/1/nl/chapter/40-planten-zijn-producenten#def-g6-plants-are-producers-matter) en licht gebouwd, door een microbenbevolking opgetild, en had helemaal geen consumentenverdieping nodig — al hadden de broodjes ham ernaast er wel een nodig.”