---
title: "Karakteristieke groepen en families"
book: "Scheikunde van basisschool tot bovenbouw"
subject: chemistry
language: nl
chapter: 33
exercises: 15
source: https://one-course.com/books/chemistry/1/nl/chapter/33-karakteristieke-groepen-en-families
license: CC-BY-NC-SA-4.0
credit: "One Chemistry Book, One Course (one-course.com)"
---

# Hoofdstuk 33 — Karakteristieke groepen en families

Maak een fles azijn open, een fles nagellakremover, een zak zuurtjes met peergeur, en loop langs een viskraam: vier geuren, scherp, zoet als een [oplosmiddel](https://one-course.com/books/chemistry/1/nl/chapter/9-oplossingen-en-oplosbaarheid#def-g6-solutions-and-solubility-solute), fruitig en visachtig, en vier verschillende soorten [moleculen](https://one-course.com/books/chemistry/1/nl/chapter/11-atomen-en-moleculen#def-g7-atoms-and-molecules-molecule). Elk [molecuul](https://one-course.com/books/chemistry/1/nl/chapter/11-atomen-en-moleculen#def-g7-atoms-and-molecules-molecule) dankt zijn geur, en het grootste deel van zijn chemie, niet aan zijn koolstofskelet maar aan een kleine groep [atomen](https://one-course.com/books/chemistry/1/nl/chapter/11-atomen-en-moleculen#def-g7-atoms-and-molecules-atom) die eraan vastzit: zuurstof en waterstof op de ene plek, een stikstofatoom op de andere. Scheikundigen delen [organische verbindingen](https://one-course.com/books/chemistry/1/nl/chapter/32-organische-moleculen-skeletten-en-namen#def-g11-organic-skeletons-organic) in naar deze groepen.

**Wat je al weet.**

[Skeletformules](https://one-course.com/books/chemistry/1/nl/chapter/32-organische-moleculen-skeletten-en-namen#def-g11-organic-skeletons-formulas), de namen van [alkanen](https://one-course.com/books/chemistry/1/nl/chapter/32-organische-moleculen-skeletten-en-namen#def-g11-organic-skeletons-alkane) en [alkylgroepen](https://one-course.com/books/chemistry/1/nl/chapter/32-organische-moleculen-skeletten-en-namen#def-g11-organic-skeletons-alkane), [isomeren](https://one-course.com/books/chemistry/1/nl/chapter/32-organische-moleculen-skeletten-en-namen#def-g11-organic-skeletons-isomer) ([Hoofdstuk 32](https://one-course.com/books/chemistry/1/nl/chapter/32-organische-moleculen-skeletten-en-namen#ch-g11-organic-skeletons)). [Polaire bindingen](https://one-course.com/books/chemistry/1/nl/chapter/30-elektronegativiteit-polariteit-en-krachten-tussen-moleculen#def-g11-polarity-and-cohesion-polar-bond) en [waterstofbruggen](https://one-course.com/books/chemistry/1/nl/chapter/30-elektronegativiteit-polariteit-en-krachten-tussen-moleculen#def-g11-polarity-and-cohesion-hydrogen-bond) ([Hoofdstuk 30](https://one-course.com/books/chemistry/1/nl/chapter/30-elektronegativiteit-polariteit-en-krachten-tussen-moleculen#ch-g11-polarity-and-cohesion)).

![Azijn, een oplosmiddel, fruit: elke geur komt van een andere groep atomen op een koolstofskelet.](https://one-course.com/images/onecourse/chapters/chemistry-1/g11-functional-groups/img-50eeb0e80dad.jpg)

*Azijn, een [oplosmiddel](https://one-course.com/books/chemistry/1/nl/chapter/9-oplossingen-en-oplosbaarheid#def-g6-solutions-and-solubility-solute), fruit: elke geur komt van een andere groep [atomen](https://one-course.com/books/chemistry/1/nl/chapter/11-atomen-en-moleculen#def-g7-atoms-and-molecules-atom) op een koolstofskelet.*

## 33.1 Karakteristieke groepen

**Definitie 33.1 (Karakteristieke groep).**

Een *karakteristieke groep* is een groep [atomen](https://one-course.com/books/chemistry/1/nl/chapter/11-atomen-en-moleculen#def-g7-atoms-and-molecules-atom), anders dan de koolstof- en waterstofatomen van het skelet die alleen door enkele bindingen verbonden zijn, die een [molecuul](https://one-course.com/books/chemistry/1/nl/chapter/11-atomen-en-moleculen#def-g7-atoms-and-molecules-molecule) zijn kenmerkende reacties geeft. De verbindingen met dezelfde karakteristieke groep vormen een familie.

![De belangrijkste karakteristieke groepen, en de vijf die op een carbonylgroep C=O gebouwd zijn, volledig getekend. R en R' staan voor koolstofketens (alkylgroepen) en X voor een halogeenatoom (F, Cl, Br, I).](https://one-course.com/images/onecourse/chapters/chemistry-1/g11-functional-groups/fig-244f182e2c9e.svg)

*De belangrijkste [karakteristieke groepen](#def-g11-functional-groups-functional-group), en de vijf die op een carbonylgroep $\ce{C=O}$ gebouwd zijn, volledig getekend. R en R$'$ staan voor koolstofketens ([alkylgroepen](https://one-course.com/books/chemistry/1/nl/chapter/32-organische-moleculen-skeletten-en-namen#def-g11-organic-skeletons-alkane)) en X voor een halogeenatoom (F, Cl, Br, I).*

## 33.2 Alcoholen en hun klasse

**Definitie 33.2 (Alcohol, klasse van een alcohol).**

Een *alcohol* heeft een hydroxylgroep $\ce{-OH}$ gebonden aan een koolstofatoom dat alleen enkele bindingen heeft. De *klasse van een alcohol* is primair, secundair of tertiair, naargelang het koolstofatoom met de $\ce{-OH}$ gebonden is aan één, twee of drie andere koolstofatomen. (Methanol, $\ce{CH3OH}$, waarvan het koolstofatoom aan geen enkel ander gebonden is, wordt bij de primaire alcoholen gerekend.)

![Drie isomeren C4H10O, drie klassen van alcoholen.](https://one-course.com/images/onecourse/chapters/chemistry-1/g11-functional-groups/fig-1737985d2187.svg)

*Drie [isomeren](https://one-course.com/books/chemistry/1/nl/chapter/32-organische-moleculen-skeletten-en-namen#def-g11-organic-skeletons-isomer) $\ce{C4H10O}$, drie klassen van [alcoholen](#def-g11-functional-groups-alcohol).*

## 33.3 Aldehyden, ketonen, zuren en esters

**Definitie 33.3 (Aldehyde, keton).**

Een carbonylgroep is een [dubbele binding](https://one-course.com/books/chemistry/1/nl/chapter/24-lewisstructuren-en-de-vorm-van-moleculen#def-g10-lewis-and-shape-multiple-bond) $\ce{C=O}$. Zit het koolstofatoom ervan aan het uiteinde van de keten (gebonden aan minstens één waterstofatoom), dan is de verbinding een *aldehyde*; zit het midden in de keten (gebonden aan twee koolstofatomen), dan is de verbinding een *keton*.

**Definitie 33.4 (Carbonzuur, ester).**

Een *carbonzuur* heeft een carboxylgroep $\ce{-COOH}$, een carbonyl- en een hydroxylgroep op hetzelfde koolstofatoom. Een *ester* heeft de groep $\ce{-COO-}$ tussen twee koolstofketens: hij is verwant aan een zuur waarvan de $\ce{-OH}$ vervangen is door een $\ce{-O-}$R$'$ die van een [alcohol](#def-g11-functional-groups-alcohol) komt.

**Voorbeeld 33.5 (Ethylethanoaat).**

Het [oplosmiddel](https://one-course.com/books/chemistry/1/nl/chapter/9-oplossingen-en-oplosbaarheid#def-g6-solutions-and-solubility-solute) ethylethanoaat, $\ce{CH3-COO-CH2-CH3}$, ruikt naar peerzuurtjes en nagellakremover. Het “zuurdeel”, $\ce{CH3-CO}$, komt van ethaanzuur $\ce{CH3-COOH}$ en geeft het tweede deel van de naam, *ethanoaat*; het “alcoholdeel”, $\ce{O-CH2-CH3}$, komt van ethanol $\ce{CH3-CH2-OH}$ en geeft het eerste deel, *ethyl*. Een later hoofdstuk laat zien hoe je een [ester](#def-g11-functional-groups-carboxylic-acid) maakt uit zijn zuur en zijn [alcohol](#def-g11-functional-groups-alcohol).

![De naam van een ester: het alcoholdeel geeft een alkylnaam (ethyl), het zuurdeel een uitgang op -oaat (ethanoaat); de naam is “ethylethanoaat”.](https://one-course.com/images/onecourse/chapters/chemistry-1/g11-functional-groups/fig-d23d5c2d7d9b.svg)

*De naam van een [ester](#def-g11-functional-groups-carboxylic-acid): het alcoholdeel geeft een alkylnaam (*ethyl*), het zuurdeel een uitgang op *-oaat* (*ethanoaat*); de naam is “ethylethanoaat”.*

## 33.4 Aminen, amiden, halogeenalkanen en alkenen

**Definitie 33.6 (Amine, amide).**

Een *amine* heeft een stikstofatoom dat met een enkele binding aan een koolstofketen gebonden is, zoals in $\ce{-NH2}$. Een *amide* heeft een stikstofatoom dat gebonden is aan het koolstofatoom van een carbonylgroep, zoals in $\ce{-CO-NH2}$.

**Definitie 33.7 (Halogeenalkaan, alkeen).**

Een *halogeenalkaan* is een [alkaan](https://one-course.com/books/chemistry/1/nl/chapter/32-organische-moleculen-skeletten-en-namen#def-g11-organic-skeletons-alkane) waarin een of meer waterstofatomen vervangen zijn door halogeenatomen (F, Cl, Br, I). Een *alkeen* heeft een [dubbele binding](https://one-course.com/books/chemistry/1/nl/chapter/24-lewisstructuren-en-de-vorm-van-moleculen#def-g10-lewis-and-shape-multiple-bond) tussen twee koolstofatomen, $\ce{C=C}$.

**Opmerking 33.8 (Geuren en groepen).**

Veel kleine [aminen](#def-g11-functional-groups-amine) ruiken naar rotte vis, en de geur van vis die niet meer vers is, komt grotendeels van hen. Veel kleine [esters](#def-g11-functional-groups-carboxylic-acid) ruiken naar fruit. Kleine [carbonzuren](#def-g11-functional-groups-carboxylic-acid) ruiken scherp, zoals azijn; propanon, een [keton](#def-g11-functional-groups-carbonyl), is de bekende oplosmiddelgeur van nagellakremover.

## 33.5 Naamgeving

**Methode 33.9 (Een organische verbinding met één karakteristieke groep een naam geven).**

1. Zoek de langste koolstofketen die het koolstofatoom van de [karakteristieke groep](#def-g11-functional-groups-functional-group) *bevat* (of, bij een [alcohol](#def-g11-functional-groups-alcohol) of een [amine](#def-g11-functional-groups-amine) , het koolstofatoom dat de groep draagt): die geeft de stam.
2. Nummer de keten vanaf het uiteinde dat de [karakteristieke groep](#def-g11-functional-groups-functional-group) het laagste nummer geeft.
3. Laat de alkaannaam volgen door de uitgang van de familie, zo nodig met de plaats van de groep ervoor: propaan-2-ol, butaan-2-on; zonder nummer valt de *a* van -aan weg voor een klinker (propanal, propanon). ( [Aldehyden](#def-g11-functional-groups-carbonyl) , zuren en [amiden](#def-g11-functional-groups-amine) hebben hun groep op koolstofatoom 1: geen nummer.)
4. Voeg de alkylsubstituenten met hun plaats toe als voorvoegsels, zoals bij [alkanen](https://one-course.com/books/chemistry/1/nl/chapter/32-organische-moleculen-skeletten-en-namen#def-g11-organic-skeletons-alkane) ; een [halogeen](https://one-course.com/books/chemistry/1/nl/chapter/23-elektronenschillen-en-het-periodiek-systeem#def-g10-electron-shells-family) is altijd een voorvoegsel (2-chloorpropaan).

**Voorbeeld 33.10 (Vier namen).**

![](https://one-course.com/images/onecourse/chapters/chemistry-1/g11-functional-groups/fig-0956ec5bc58b.svg) is propaan-2-ol (een secundaire [alcohol](#def-g11-functional-groups-alcohol)); ![](https://one-course.com/images/onecourse/chapters/chemistry-1/g11-functional-groups/fig-976d9a298eb9.svg) is butaan-2-on; ![](https://one-course.com/images/onecourse/chapters/chemistry-1/g11-functional-groups/fig-dd56a484ecab.svg) is butaanzuur; ![](https://one-course.com/images/onecourse/chapters/chemistry-1/g11-functional-groups/fig-b4a7fb2936e7.svg) is 3-methylbutanal.

![De werktafel van een parfumeur: veel van de flesjes bevatten esters, alcoholen, aldehyden en ketonen.](https://one-course.com/images/onecourse/chapters/chemistry-1/g11-functional-groups/img-c988fda640c8.jpg)

*De werktafel van een parfumeur: veel van de flesjes bevatten [esters](#def-g11-functional-groups-carboxylic-acid), [alcoholen](#def-g11-functional-groups-alcohol), [aldehyden](#def-g11-functional-groups-carbonyl) en [ketonen](#def-g11-functional-groups-carbonyl).*

**Veiligheid.**

![](https://one-course.com/images/onecourse/chapters/chemistry-1/g11-functional-groups/fig-dd70dd6a23ed.svg)

![](https://one-course.com/images/onecourse/chapters/chemistry-1/g11-functional-groups/fig-dd24cbda8fb7.svg)

![](https://one-course.com/images/onecourse/chapters/chemistry-1/g11-functional-groups/fig-8534e22fe83d.svg)

Propanon is licht ontvlambaar en irriterend voor de ogen; de damp maakt slaperig. Zuiver ethaanzuur is ontvlambaar en veroorzaakt ernstige brandwonden aan huid en ogen; azijn is een verdunde oplossing ervan. Een geur test je nooit door aan een kolf te snuiven: je waaiert de damp voorzichtig met je hand naar je neus toe, en alleen als de docent dat zegt.

## 33.6 Oefeningen

**Oefening 33.1 ★.**

Noem de [karakteristieke groep](#def-g11-functional-groups-functional-group) en de familie van elke verbinding: $\ce{CH3-CH2-CH2-OH}$; $\ce{CH3-CO-CH2-CH3}$; $\ce{CH3-CH2-COOH}$; $\ce{CH3-COO-CH3}$; $\ce{CH3-CH2-NH2}$.

**Oplossing van Oefening 33.1.**

Hydroxyl, [alcohol](#def-g11-functional-groups-alcohol); carbonyl midden in de keten, [keton](#def-g11-functional-groups-carbonyl); carboxyl, [carbonzuur](#def-g11-functional-groups-carboxylic-acid); estergroep, [ester](#def-g11-functional-groups-carboxylic-acid); aminogroep $\ce{-NH2}$, [amine](#def-g11-functional-groups-amine).

**Oefening 33.2 ★.**

Geef de naam van: $\ce{CH3-OH}$; $\ce{CH3-CH2-CH2-OH}$; $\ce{HCOOH}$; $\ce{CH3-CH2-CHO}$; $\ce{CH3-CO-CH3}$.

**Oplossing van Oefening 33.2.**

Methanol; propaan-1-ol; methaanzuur; propanal; propanon.

**Oefening 33.3 ★.**

Tot welke familie hoort elke verbinding: butaan-2-ol, pentanal, methylpropanoaat, propaanamide, 2-broompropaan, but-1-een?

**Oplossing van Oefening 33.3.**

[Alcohol](#def-g11-functional-groups-alcohol); [aldehyde](#def-g11-functional-groups-carbonyl); [ester](#def-g11-functional-groups-carboxylic-acid); [amide](#def-g11-functional-groups-amine); [halogeenalkaan](#def-g11-functional-groups-halogenoalkane); [alkeen](#def-g11-functional-groups-halogenoalkane).

**Oefening 33.4 ★.**

Schrijf de [beknopte structuurformules](https://one-course.com/books/chemistry/1/nl/chapter/32-organische-moleculen-skeletten-en-namen#def-g11-organic-skeletons-formulas) op van propanal en van propanon. Welke is het [aldehyde](#def-g11-functional-groups-carbonyl)? Hoe zie je dat?

**Oplossing van Oefening 33.4.**

Propanal $\ce{CH3-CH2-CHO}$, propanon $\ce{CH3-CO-CH3}$. Propanal is het [aldehyde](#def-g11-functional-groups-carbonyl): het $\ce{C=O}$-koolstofatoom zit aan het uiteinde van de keten, gebonden aan een waterstofatoom; in propanon zit het tussen twee koolstofatomen.

**Oefening 33.5 ★.**

Geef de klasse van propaan-1-ol, propaan-2-ol en 2-methylpropaan-2-ol.

**Oplossing van Oefening 33.5.**

Primair (het koolstofatoom met de $\ce{-OH}$ heeft één koolstofbuur); secundair (twee); tertiair (drie).

**Oefening 33.6 ★★.**

Teken de [skeletformules](https://one-course.com/books/chemistry/1/nl/chapter/32-organische-moleculen-skeletten-en-namen#def-g11-organic-skeletons-formulas) van pentaan-3-ol, 2-methylbutaanzuur, hexaan-2-on en propylethanoaat.

**Oplossing van Oefening 33.6.**

Pentaan-3-ol ![](https://one-course.com/images/onecourse/chapters/chemistry-1/g11-functional-groups/fig-5e847a8a4915.svg); 2-methylbutaanzuur ![](https://one-course.com/images/onecourse/chapters/chemistry-1/g11-functional-groups/fig-c8a1dfddf394.svg); hexaan-2-on ![](https://one-course.com/images/onecourse/chapters/chemistry-1/g11-functional-groups/fig-a62870c62b6d.svg); propylethanoaat ![](https://one-course.com/images/onecourse/chapters/chemistry-1/g11-functional-groups/fig-092fada4c1e0.svg).

**Oefening 33.7 ★★.**

Propanal en propanon hebben dezelfde [molecuulformule](https://one-course.com/books/chemistry/1/nl/chapter/32-organische-moleculen-skeletten-en-namen#def-g11-organic-skeletons-formulas). Geef die. Zijn het [isomeren](https://one-course.com/books/chemistry/1/nl/chapter/32-organische-moleculen-skeletten-en-namen#def-g11-organic-skeletons-isomer)? Hebben ze dezelfde [karakteristieke groep](#def-g11-functional-groups-functional-group)?

**Oplossing van Oefening 33.7.**

$\ce{C3H6O}$. Ja, het zijn [isomeren](https://one-course.com/books/chemistry/1/nl/chapter/32-organische-moleculen-skeletten-en-namen#def-g11-organic-skeletons-isomer), maar met verschillende groepen: een [aldehyde](#def-g11-functional-groups-carbonyl) en een [keton](#def-g11-functional-groups-carbonyl) (allebei carbonylgroepen, op verschillende plaatsen).

**Oefening 33.8 ★★.**

Schrijf de [beknopte structuurformule](https://one-course.com/books/chemistry/1/nl/chapter/32-organische-moleculen-skeletten-en-namen#def-g11-organic-skeletons-formulas) en de naam op van de [ester](#def-g11-functional-groups-carboxylic-acid) waarvan het zuurdeel van methaanzuur $\ce{HCOOH}$ komt en het alcoholdeel van ethanol; daarna van de [ester](#def-g11-functional-groups-carboxylic-acid) uit ethaanzuur en propaan-1-ol.

**Oplossing van Oefening 33.8.**

$\ce{HCOO-CH2-CH3}$, ethylmethanoaat; $\ce{CH3-COO-CH2-CH2-CH3}$, propylethanoaat.

**Oefening 33.9 ★★.**

Geef de namen van de [esters](#def-g11-functional-groups-carboxylic-acid) $\ce{CH3-COO-CH3}$, $\ce{CH3-CH2-COO-CH2-CH3}$ en $\ce{HCOO-CH3}$, en noem het zuur en de [alcohol](#def-g11-functional-groups-alcohol) waaraan elk verwant is.

**Oplossing van Oefening 33.9.**

Methylethanoaat, uit ethaanzuur en methanol; ethylpropanoaat, uit propaanzuur en ethanol; methylmethanoaat, uit methaanzuur en methanol.

**Oefening 33.10 ★★.**

Teken de vier [alcoholen](#def-g11-functional-groups-alcohol) met formule $\ce{C4H10O}$, geef hun namen, en geef van elk de klasse.

**Oplossing van Oefening 33.10.**

| ![](https://one-course.com/images/onecourse/chapters/chemistry-1/g11-functional-groups/fig-0d94d2273dad.svg) | ![](https://one-course.com/images/onecourse/chapters/chemistry-1/g11-functional-groups/fig-8342403ec7b8.svg) | ![](https://one-course.com/images/onecourse/chapters/chemistry-1/g11-functional-groups/fig-403ec6726351.svg) | ![](https://one-course.com/images/onecourse/chapters/chemistry-1/g11-functional-groups/fig-202549bfcb6f.svg) |
| --- | --- | --- | --- |
| butaan-1-ol | butaan-2-ol | 2-methylpropaan-1-ol | 2-methylpropaan-2-ol |
| primair | secundair | primair | tertiair |

**Oefening 33.11 ★★.**

Met de tabel van groepen: wat is de familie van $\ce{CH3-CO-NH2}$? Welke uitgang krijgt de naam van een [alkeen](#def-g11-functional-groups-halogenoalkane)? Welke families hebben een carbonylgroep met een zuurstof- of stikstofatoom op hetzelfde koolstofatoom?

**Oplossing van Oefening 33.11.**

Een [amide](#def-g11-functional-groups-amine) (ethaanamide). *-een*. [Carbonzuren](#def-g11-functional-groups-carboxylic-acid) ($\ce{C=O}$ en $\ce{-OH}$ op hetzelfde koolstofatoom), [esters](#def-g11-functional-groups-carboxylic-acid) ($\ce{C=O}$ en $\ce{-O-}$) en [amiden](#def-g11-functional-groups-amine) ($\ce{C=O}$ en $\ce{N}$): drie families.

**Oefening 33.12 ★★★.**

Omcirkel en benoem de [karakteristieke groepen](#def-g11-functional-groups-functional-group) van aspirine en van paracetamol. (Een $\ce{-OH}$ die direct aan een ring zoals die van paracetamol gebonden is, heet een fenolgroep; die gedraagt zich anders dan een [alcohol](#def-g11-functional-groups-alcohol).)

![](https://one-course.com/images/onecourse/chapters/chemistry-1/g11-functional-groups/fig-2b0b625b0166.svg)

**Oplossing van Oefening 33.12.**

Aspirine: een carboxylgroep ([carbonzuur](#def-g11-functional-groups-carboxylic-acid)) en een estergroep. Paracetamol: een fenol-$\ce{-OH}$ op de ring en een amidegroep $\ce{NH-CO}$.

**Oefening 33.13 ★★★.**

Ethanol $\ce{CH3-CH2-OH}$ en methoxymethaan $\ce{CH3-O-CH3}$ hebben dezelfde [molecuulformule](https://one-course.com/books/chemistry/1/nl/chapter/32-organische-moleculen-skeletten-en-namen#def-g11-organic-skeletons-formulas). Geef die. Methoxymethaan hoort bij een familie die niet in de tabel staat, de ethers. Welke van de twee kan [waterstofbruggen](https://one-course.com/books/chemistry/1/nl/chapter/30-elektronegativiteit-polariteit-en-krachten-tussen-moleculen#def-g11-polarity-and-cohesion-hydrogen-bond) vormen tussen zijn eigen [moleculen](https://one-course.com/books/chemistry/1/nl/chapter/11-atomen-en-moleculen#def-g7-atoms-and-molecules-molecule)? Welke kookt hoger (de ene kookt bij $78\,{}^{\circ}\mathrm{C}$, de andere bij $-25\,{}^{\circ}\mathrm{C}$)?

**Oplossing van Oefening 33.13.**

$\ce{C2H6O}$. Alleen ethanol, met zijn $\ce{O-H}$, vormt [waterstofbruggen](https://one-course.com/books/chemistry/1/nl/chapter/30-elektronegativiteit-polariteit-en-krachten-tussen-moleculen#def-g11-polarity-and-cohesion-hydrogen-bond) tussen zijn [moleculen](https://one-course.com/books/chemistry/1/nl/chapter/11-atomen-en-moleculen#def-g7-atoms-and-molecules-molecule) (methoxymethaan heeft geen waterstof aan zijn zuurstof). Ethanol kookt hoger, bij $78\,{}^{\circ}\mathrm{C}$; methoxymethaan bij $-25\,{}^{\circ}\mathrm{C}$.

**Oefening 33.14 ★★★.**

Melkzuur, dat vermoeide spieren maken, is ![](https://one-course.com/images/onecourse/chapters/chemistry-1/g11-functional-groups/fig-de60d9d27dfc.svg). Noem de twee [karakteristieke groepen](#def-g11-functional-groups-functional-group). Als een [molecuul](https://one-course.com/books/chemistry/1/nl/chapter/11-atomen-en-moleculen#def-g7-atoms-and-molecules-molecule) een zuurgroep en nog een andere groep heeft, geeft het zuur de uitgang en wordt de andere groep een voorvoegsel (*hydroxy-* voor $\ce{-OH}$, *amino-* voor $\ce{-NH2}$). Geef de naam van melkzuur, en daarna van glycine, $\ce{H2N-CH2-COOH}$.

**Oplossing van Oefening 33.14.**

Een hydroxylgroep en een carboxylgroep. De keten heeft drie koolstofatomen; het zuurkoolstofatoom is koolstofatoom 1 en de $\ce{-OH}$ zit op koolstofatoom 2: 2-hydroxypropaanzuur. Glycine: 2-aminoethaanzuur (vaak geschreven als aminoethaanzuur).

**Oefening 33.15 ★★★.**

Wijn die open aan de [lucht](https://one-course.com/books/chemistry/1/nl/chapter/4-lucht-een-mengsel-van-gassen#def-g4-air-a-mixture-of-gases-air) staat, wordt azijn: ethanol wordt via ethanal ethaanzuur. Schrijf de [beknopte structuurformules](https://one-course.com/books/chemistry/1/nl/chapter/32-organische-moleculen-skeletten-en-namen#def-g11-organic-skeletons-formulas) en de [molecuulformules](https://one-course.com/books/chemistry/1/nl/chapter/32-organische-moleculen-skeletten-en-namen#def-g11-organic-skeletons-formulas) van de drie verbindingen op, en hun families. Wat verandert er bij elke stap in de formule?

**Oplossing van Oefening 33.15.**

Ethanol $\ce{CH3-CH2-OH}$, $\ce{C2H6O}$, [alcohol](#def-g11-functional-groups-alcohol); ethanal $\ce{CH3-CHO}$, $\ce{C2H4O}$, [aldehyde](#def-g11-functional-groups-carbonyl); ethaanzuur $\ce{CH3-COOH}$, $\ce{C2H4O2}$, [carbonzuur](#def-g11-functional-groups-carboxylic-acid). Van ethanol naar ethanal gaan twee waterstofatomen verloren; van ethanal naar ethaanzuur komt er één zuurstofatoom bij.

## 33.7 Probleem: Fruitaroma’s

**Probleem 33.1.**

Weekendprobleem — een aromachemicus bouwt de geur van banaan na: wat is de molaire massa van het sleutelmolecuul?

Een aromachemicus heeft vijf verbindingen op haar werktafel:

| A | ![](https://one-course.com/images/onecourse/chapters/chemistry-1/g11-functional-groups/fig-bccdd0c9a600.svg) |
| --- | --- |
| B | ![](https://one-course.com/images/onecourse/chapters/chemistry-1/g11-functional-groups/fig-748c72fda77c.svg) |
| C | $\ce{CH3-COOH}$ |
| D | $\ce{CH3-CH2-CH2-CH2-CH2-CHO}$ |
| E | $\ce{CH3-CH2-CH2-COO-CH2-CH3}$ |

A ruikt naar banaan en peerzuurtjes, B naar mout, C naar azijn, D naar gemaaid gras, E naar ananas.

**Deel I — Groepen en families.**

1. Noem de [karakteristieke groep](#def-g11-functional-groups-functional-group) van elke verbinding.
2. Geef de familie van elke verbinding.
3. Welke verbindingen zijn [esters](#def-g11-functional-groups-carboxylic-acid) ? Welke geuren hebben ze?
4. Wat is de klasse van de [alcohol](#def-g11-functional-groups-alcohol) B?
5. Geef de [molecuulformule](https://one-course.com/books/chemistry/1/nl/chapter/32-organische-moleculen-skeletten-en-namen#def-g11-organic-skeletons-formulas) van D, en teken een [isomeer](https://one-course.com/books/chemistry/1/nl/chapter/32-organische-moleculen-skeletten-en-namen#def-g11-organic-skeletons-isomer) van D dat een [keton](#def-g11-functional-groups-carbonyl) is.

**Deel II — Namen.**

6. Geef de naam van B (zoek de langste keten die het koolstofatoom met de $\ce{-OH}$ bevat).
7. Geef de namen van C en D.
8. Geef de naam van E, en noem het zuur en de [alcohol](#def-g11-functional-groups-alcohol) waaraan het verwant is.
9. Verklaar de naam van A, 3-methylbutylethanoaat: welk deel komt van het zuur, welk van de [alcohol](#def-g11-functional-groups-alcohol) ?

**Deel III — Uit een zuur en een [alcohol](#def-g11-functional-groups-alcohol).**

10. Aan welke twee verbindingen van de werktafel is A verwant?
11. Geef de [molecuulformules](https://one-course.com/books/chemistry/1/nl/chapter/32-organische-moleculen-skeletten-en-namen#def-g11-organic-skeletons-formulas) van A, B en C.
12. Een [ester](#def-g11-functional-groups-carboxylic-acid) ontstaat uit zijn zuur en zijn [alcohol](#def-g11-functional-groups-alcohol) , waarbij één klein [molecuul](https://one-course.com/books/chemistry/1/nl/chapter/11-atomen-en-moleculen#def-g7-atoms-and-molecules-molecule) vrijkomt. Bepaal met de formules welk.
13. Schrijf de vergelijking van de vorming van A op, in [molecuulformules](https://one-course.com/books/chemistry/1/nl/chapter/32-organische-moleculen-skeletten-en-namen#def-g11-organic-skeletons-formulas) , en controleer dat ze klopt.

**Deel IV — [Molaire massa’s](https://one-course.com/books/chemistry/1/nl/chapter/25-de-mol-en-de-molaire-massa#def-g10-the-mole-molar-mass).**

14. Bereken de [molaire massa’s](https://one-course.com/books/chemistry/1/nl/chapter/25-de-mol-en-de-molaire-massa#def-g10-the-mole-molar-mass) van B en C.
15. Leid de [molaire massa](https://one-course.com/books/chemistry/1/nl/chapter/25-de-mol-en-de-molaire-massa#def-g10-the-mole-molar-mass) van A af uit de vergelijking van vraag 13.
16. Bereken de [molaire massa](https://one-course.com/books/chemistry/1/nl/chapter/25-de-mol-en-de-molaire-massa#def-g10-the-mole-molar-mass) van A rechtstreeks uit zijn formule, en vergelijk.
17. Van een onbekend fruitig monster wordt een [molaire massa](https://one-course.com/books/chemistry/1/nl/chapter/25-de-mol-en-de-molaire-massa#def-g10-the-mole-molar-mass) van ongeveer $116\,\mathrm{g}/\mathrm{mol}$ gevonden. Is het A of E?
18. Heptaanzuur, $\ce{CH3-(CH2)5-COOH}$ , ruikt ranzig. Laat zien dat het een [isomeer](https://one-course.com/books/chemistry/1/nl/chapter/32-organische-moleculen-skeletten-en-namen#def-g11-organic-skeletons-isomer) van A is. Kan een [molaire massa](https://one-course.com/books/chemistry/1/nl/chapter/25-de-mol-en-de-molaire-massa#def-g10-the-mole-molar-mass) alleen een verbinding identificeren?
19. Waarom zeggen scheikundigen dat de geur evenzeer bij de [karakteristieke groep](#def-g11-functional-groups-functional-group) hoort als bij het skelet? Gebruik A en heptaanzuur.
20. Geef het eindantwoord: wat is de [molaire massa](https://one-course.com/books/chemistry/1/nl/chapter/25-de-mol-en-de-molaire-massa#def-g10-the-mole-molar-mass) van de bananenester, 3-methylbutylethanoaat?

**Oplossing van Probleem 33.1.**

**1.** A: estergroep; B: hydroxyl; C: carboxyl; D: carbonyl aan het uiteinde van de keten; E: estergroep.

**2.** A [ester](#def-g11-functional-groups-carboxylic-acid), B [alcohol](#def-g11-functional-groups-alcohol), C [carbonzuur](#def-g11-functional-groups-carboxylic-acid), D [aldehyde](#def-g11-functional-groups-carbonyl), E [ester](#def-g11-functional-groups-carboxylic-acid).

**3.** A (banaan) en E (ananas): fruitige geuren.

**4.** Primair: het koolstofatoom met de $\ce{-OH}$ is gebonden aan één koolstofatoom.

**5.** $\ce{C6H12O}$; bijvoorbeeld hexaan-2-on, $\ce{CH3-CO-CH2-CH2-CH2-CH3}$.

**6.** De keten met de $\ce{C-OH}$ heeft vier koolstofatomen, genummerd vanaf de $\ce{-OH}$, met een methylgroep op koolstofatoom 3: 3-methylbutaan-1-ol.

**7.** C: ethaanzuur; D: hexanal.

**8.** Ethylbutanoaat, verwant aan butaanzuur en ethanol.

**9.** *Ethanoaat*: het zuurdeel $\ce{CH3-CO}$, van ethaanzuur; *3-methylbutyl*: het alcoholdeel, van 3-methylbutaan-1-ol.

**10.** C (ethaanzuur) en B (3-methylbutaan-1-ol).

**11.** A $\ce{C7H14O2}$; B $\ce{C5H12O}$; C $\ce{C2H4O2}$.

**12.** $\ce{C2H4O2} + \ce{C5H12O}$ bevat $\ce{C7H16O3}$, één $\ce{H2O}$ meer dan $\ce{C7H14O2}$: water.

**13.** $\ce{C2H4O2 + C5H12O -> C7H14O2 + H2O}$: C 7 = 7, H 16 = 16, O 3 = 3.

**14.** $M(\text{B}) = 5 \times 12.0 + 12 \times 1.0 + 16.0 =
88.0\,\mathrm{g}/\mathrm{mol}$; $M(\text{C}) = 60.0\,\mathrm{g}/\mathrm{mol}$.

**15.** $60.0 + 88.0 - 18.0 = 130.0\,\mathrm{g}/\mathrm{mol}$.

**16.** $7 \times 12.0 + 14 \times 1.0 + 2 \times 16.0 =
130.0\,\mathrm{g}/\mathrm{mol}$: hetzelfde.

**17.** E, $\ce{C6H12O2}$: $6 \times 12.0 + 12 \times 1.0 + 2 \times
16.0 = 116.0\,\mathrm{g}/\mathrm{mol}$.

**18.** $\ce{C7H14O2}$: dezelfde formule als A, dus een [isomeer](https://one-course.com/books/chemistry/1/nl/chapter/32-organische-moleculen-skeletten-en-namen#def-g11-organic-skeletons-isomer), met dezelfde [molaire massa](https://one-course.com/books/chemistry/1/nl/chapter/25-de-mol-en-de-molaire-massa#def-g10-the-mole-molar-mass). Een [molaire massa](https://one-course.com/books/chemistry/1/nl/chapter/25-de-mol-en-de-molaire-massa#def-g10-the-mole-molar-mass) alleen kan [isomeren](https://one-course.com/books/chemistry/1/nl/chapter/32-organische-moleculen-skeletten-en-namen#def-g11-organic-skeletons-isomer) niet van elkaar onderscheiden.

**19.** A en heptaanzuur hebben dezelfde [atomen](https://one-course.com/books/chemistry/1/nl/chapter/11-atomen-en-moleculen#def-g7-atoms-and-molecules-atom) maar verschillende groepen, een [ester](#def-g11-functional-groups-carboxylic-acid) en een [carbonzuur](#def-g11-functional-groups-carboxylic-acid): het ene ruikt naar banaan, het andere ranzig. De groep, en waar die zit, beslist.

**20.** $130.0\,\mathrm{g}/\mathrm{mol}$.