---
title: "Breedte, lengte en tijdzones"
book: "Aard- en ruimtewetenschappen basisschool en onderbouw"
subject: earth
language: nl
chapter: 14
exercises: 12
source: https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/14-breedte-lengte-en-tijdzones
license: CC-BY-NC-SA-4.0
credit: "One Earth and Space Sciences Book, One Course (one-course.com)"
---

# Hoofdstuk 14 — Breedte, lengte en tijdzones

De nacht is gevallen op de [oceaan](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/3-water-op-aarde#def-g2-water-on-earth-ocean). Op het dek van een zeilschip, in het jaar 1750, heft de navigator zijn instrument naar een heldere ster en meet hij hoe hoog die boven de [zee](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/3-water-op-aarde#def-g2-water-on-earth-ocean) staat. Een paar minuten werk, en hij weet hoe ver ten noorden van de [evenaar](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-equator) het schip is. Maar hoe ver naar het oosten of het westen? Dat kan hij niet zeggen. Het probleem was zo ernstig dat het Britse parlement in 1714 een grote prijs had beloofd aan wie een manier vond om het op [zee](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/3-water-op-aarde#def-g2-water-on-earth-ocean) te meten. Vandaag geeft de telefoon in je zak beide antwoorden in één seconde.

![Een navigator uit de achttiende eeuw meet de hoogte van een ster boven de zeehorizon. (AI-illustratie.)](https://one-course.com/images/onecourse/chapters/earth-1/g6-latitude-longitude/img-865891099639.jpg)

*Een navigator uit de achttiende eeuw meet de hoogte van een ster boven de zeehorizon. (AI-illustratie.)*

**Wat je al weet.**

Een [globe](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-globe) is een klein model van de Aarde. De [evenaar](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-equator) is de lijn die rond het midden van de [globe](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-globe) loopt, halverwege tussen de [Noordpool](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-poles) en de [Zuidpool](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-poles); hij snijdt de Aarde in het [noordelijk halfrond](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-equator) en het [zuidelijk halfrond](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-equator) ([Hoofdstuk 6](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#ch-g3-continents-and-oceans)). De natuurkundeboeken lieten zien dat de Aarde één keer per dag om zichzelf draait, rond een as door de twee [polen](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-poles): die draaiing brengt dag en nacht.

## 14.1 Breedtecirkels en breedtegraad

Om te zeggen waar een plaats op Aarde ligt, hebben we twee getallen nodig, zoals de rij en de stoel in een bioscoop. Het eerste zegt hoe ver ten noorden of ten zuiden van de [evenaar](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-equator) de plaats ligt.

Stel je voor dat de Aarde in tweeën wordt gesneden, door beide [polen](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-poles), zoals een appel die je vanaf het steeltje doorsnijdt. Op het snijvlak (links, hieronder) is de [evenaar](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-equator) de horizontale lijn door het middelpunt. Een plaats P aan het oppervlak wordt vanuit het middelpunt gezien onder een bepaalde hoek boven of onder die lijn: die hoek is haar [breedtegraad](#def-g6-latitude-longitude-latitude).

![](https://one-course.com/images/onecourse/chapters/earth-1/g6-latitude-longitude/fig-925aaa5d4e56.svg)

![](https://one-course.com/images/onecourse/chapters/earth-1/g6-latitude-longitude/fig-14e88d13a780.svg)

*[Breedtegraad](#def-g6-latitude-longitude-latitude): de hoek in het middelpunt van de Aarde tussen de [evenaar](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-equator) en de plaats.*

*[Lengtegraad](#def-g6-latitude-longitude-longitude): de Aarde gezien van boven de [Noordpool](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-poles). De hoek wordt gemeten vanaf de [nulmeridiaan](#def-g6-latitude-longitude-longitude), naar het oosten of naar het westen.*

**Definitie 14.1 (Breedtecirkel en breedtegraad).**

Een *breedtecirkel* is een cirkel rond de [globe](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-globe), evenwijdig aan de [evenaar](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-equator); alle plaatsen op dezelfde breedtecirkel liggen even ver van de [evenaar](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-equator). De *breedtegraad* van een plaats is de hoek, gemeten in het middelpunt van de Aarde, tussen de [evenaar](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-equator) en die plaats. Hij loopt van $0^\circ$ op de [evenaar](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-equator) tot $90^\circ$ op de [polen](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-poles), en we zeggen of de plaats ten noorden (noorderbreedte, NB) of ten zuiden (zuiderbreedte, ZB) van de [evenaar](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-equator) ligt.

De [evenaar](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-equator) is zelf een [breedtecirkel](#def-g6-latitude-longitude-latitude), de langste, met [breedtegraad](#def-g6-latitude-longitude-latitude) $0^\circ$. De [breedtecirkels](#def-g6-latitude-longitude-latitude) worden korter naar de [polen](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-poles) toe, en elke [pool](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-poles) is één punt, op $90^\circ$ NB of $90^\circ$ ZB. Langs een lijn van een [pool](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-poles) naar de [evenaar](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-equator) is elke [breedtegraad](#def-g6-latitude-longitude-latitude) ongeveer $111\,\mathrm{km}$.

De [breedtegraad](#def-g6-latitude-longitude-latitude) is het makkelijke getal: je vindt hem aan de hemel. Overdag maten zeelieden de hoogte van de Zon om twaalf uur ’s middags; ’s nachts, op het [noordelijk halfrond](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-equator), maten ze de hoogte van de Poolster. Dat is wat de navigator op het plaatje aan het begin doet.

De Poolster staat bijna precies op het verlengde van de aardas, voorbij de [Noordpool](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-poles), en zo ver weg dat haar licht elke plaats op Aarde langs evenwijdige lijnen bereikt. Op de [Noordpool](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-poles) staat ze recht boven je hoofd, op $90^\circ$ boven de horizon; op de [evenaar](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-equator) staat ze op de noordelijke horizon, op $0^\circ$. Daartussen is de regel eenvoudig: *de hoogte van de Poolster boven de noordelijke horizon, gemeten als hoek, is gelijk aan de [breedtegraad](#def-g6-latitude-longitude-latitude)*. De figuur hieronder laat zien waarom de twee hoeken gelijk zijn.

![Waarom de hoogte van de Poolster gelijk is aan de breedtegraad (een schets, niet op schaal). Het licht van de Poolster komt evenwijdig aan de aardas aan (oranje). De horizon van de waarnemer staat loodrecht op de straal door de waarnemer; de as staat loodrecht op de evenaar. Dus is de hoek tussen de horizon en de Poolster gelijk aan de breedtegraad, de hoek in het middelpunt tussen de evenaar en de waarnemer.](https://one-course.com/images/onecourse/chapters/earth-1/g6-latitude-longitude/fig-e069491ec2e6.svg)

*Waarom de hoogte van de Poolster gelijk is aan de [breedtegraad](#def-g6-latitude-longitude-latitude) (een schets, niet op schaal). Het licht van de Poolster komt evenwijdig aan de aardas aan (oranje). De horizon van de waarnemer staat loodrecht op de straal door de waarnemer; de as staat loodrecht op de [evenaar](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-equator). Dus is de hoek tussen de horizon en de Poolster gelijk aan de [breedtegraad](#def-g6-latitude-longitude-latitude), de hoek in het middelpunt tussen de [evenaar](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-equator) en de waarnemer.*

**Voorbeeld 14.2 (Een navigator in de nacht).**

Een navigator meet de Poolster op $41^\circ$ boven de noordelijke horizon. Het schip ligt op $41^\circ$ NB, ongeveer $41 \times 111
\approx 4550$ km ten noorden van de [evenaar](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-equator). Als ze naar het noorden vaart, staat de ster elke nacht een beetje hoger; als ze naar het zuiden vaart, naar de [evenaar](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-equator), zakt hij naar de horizon. Ten zuiden van de [evenaar](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-equator) is de Poolster helemaal niet te zien, want ze blijft onder de horizon: daar geeft de middagzon de [breedtegraad](#def-g6-latitude-longitude-latitude).

## 14.2 Meridianen en lengtegraad

Het tweede getal zegt hoe ver naar het oosten of het westen een plaats ligt. Hier is er geen natuurlijke beginlijn zoals de [evenaar](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-equator): er moet er een worden gekozen.

**Definitie 14.3 (Meridiaan, lengtegraad en nulmeridiaan).**

Een *meridiaan* is een halve cirkel op de [globe](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-globe) van de [Noordpool](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-poles) naar de [Zuidpool](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-poles). De *nulmeridiaan* is de meridiaan die als beginlijn is gekozen: die door de oude Koninklijke Sterrenwacht van Greenwich, in Londen. De *lengtegraad* van een plaats is de hoek tussen de nulmeridiaan en de meridiaan van die plaats, gezien vanaf de aardas. Hij loopt van $0^\circ$ op de nulmeridiaan tot $180^\circ$, en we zeggen of de plaats ten oosten (oosterlengte, OL) of ten westen (westerlengte, WL) van de nulmeridiaan ligt.

Alle [meridianen](#def-g6-latitude-longitude-longitude) komen samen op de [polen](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-poles), en ze zijn allemaal even lang. Aan de andere kant van de Aarde, tegenover Greenwich, zijn de [meridiaan](#def-g6-latitude-longitude-longitude) $180^\circ$ OL en de [meridiaan](#def-g6-latitude-longitude-longitude) $180^\circ$ WL dezelfde lijn.

![Een globe met zijn breedtecirkels (blauw) en meridianen (grijs), om de 30. De evenaar is dik groen getekend, de nulmeridiaan rood; ze kruisen elkaar in de oceaan ten zuiden van Ghana, op breedte 0, lengte 0. Elke meridiaan loopt van pool tot pool; elke breedtecirkel is een cirkel rond de as. (Land: Natural Earth.)](https://one-course.com/images/onecourse/chapters/earth-1/g6-latitude-longitude/fig-97919e25064f.svg)

*Een [globe](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-globe) met zijn [breedtecirkels](#def-g6-latitude-longitude-latitude) (blauw) en [meridianen](#def-g6-latitude-longitude-longitude) (grijs), om de $30^\circ$. De [evenaar](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-equator) is dik groen getekend, de [nulmeridiaan](#def-g6-latitude-longitude-longitude) rood; ze kruisen elkaar in de [oceaan](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/3-water-op-aarde#def-g2-water-on-earth-ocean) ten zuiden van Ghana, op breedte $0^\circ$, lengte $0^\circ$. Elke [meridiaan](#def-g6-latitude-longitude-longitude) loopt van [pool](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-poles) tot [pool](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-poles); elke [breedtecirkel](#def-g6-latitude-longitude-latitude) is een cirkel rond de as. (Land: Natural Earth.)*

**Geschiedenis — De keuze van de nulmeridiaan.**

Lange tijd tekende elk land zijn [kaarten](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/4-van-tekening-tot-kaart#def-g2-drawing-to-map-map) met zijn eigen beginmeridiaan: Londen, Parijs en andere plaatsen werden allemaal gebruikt. In oktober 1884 kwamen afgevaardigden van veel landen in Washington bijeen om één [meridiaan](#def-g6-latitude-longitude-longitude) voor de hele wereld te kiezen. Op 13 oktober stemden ze om de [meridiaan](#def-g6-latitude-longitude-longitude) door de sterrenwacht van Greenwich voor te stellen: 21 landen stemden voor, één tegen, en twee stemden niet.

## 14.3 Een plaats vinden met haar twee hoeken

Met haar [breedtegraad](#def-g6-latitude-longitude-latitude) en haar [lengtegraad](#def-g6-latitude-longitude-longitude) kun je elke plaats op Aarde terugvinden, op een [kaart](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/4-van-tekening-tot-kaart#def-g2-drawing-to-map-map) of op een [globe](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-globe). We schrijven de breedte eerst: Caïro bijvoorbeeld ligt op ongeveer $30^\circ$ NB, $31^\circ$ OL.

![Dertien steden op een wereldkaart met een raster om de 30. De evenaar is groen getekend, de nulmeridiaan rood. (Kustlijnen en steden: Natural Earth.)](https://one-course.com/images/onecourse/chapters/earth-1/g6-latitude-longitude/fig-6455b899c08a.svg)

*Dertien steden op een [wereldkaart](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-world-map) met een raster om de $30^\circ$. De [evenaar](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-equator) is groen getekend, de [nulmeridiaan](#def-g6-latitude-longitude-longitude) rood. (Kustlijnen en steden: Natural Earth.)*

**Methode 14.4 (Een plaats vinden met haar coördinaten).**

1. [Breedtegraad](#def-g6-latitude-longitude-latitude) : begin bij de [evenaar](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-equator) en ga naar het noorden (NB) of het zuiden (ZB), terwijl je de [breedtecirkels](#def-g6-latitude-longitude-latitude) telt, tot het juiste aantal graden.
2. [Lengtegraad](#def-g6-latitude-longitude-longitude) : begin bij de [nulmeridiaan](#def-g6-latitude-longitude-longitude) en ga naar het oosten (OL) of het westen (WL), terwijl je de [meridianen](#def-g6-latitude-longitude-longitude) telt, tot het juiste aantal graden.
3. De plaats ligt waar de [breedtecirkel](#def-g6-latitude-longitude-latitude) en de [meridiaan](#def-g6-latitude-longitude-longitude) elkaar kruisen. Tussen twee lijnen van het raster schat je: halverwege tussen $30^\circ$ en $60^\circ$ is $45^\circ$ .

**Voorbeeld 14.5 (De coördinaten van Sydney aflezen).**

Op de [kaart](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/4-van-tekening-tot-kaart#def-g2-drawing-to-map-map) ligt Sydney onder de [evenaar](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-equator): het ligt op het [zuidelijk halfrond](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-equator), iets boven de [breedtecirkel](#def-g6-latitude-longitude-latitude) $30^\circ$ ZB, dichter bij $30^\circ$ dan bij $60^\circ$; de [breedtegraad](#def-g6-latitude-longitude-latitude) is ongeveer $34^\circ$ ZB. Het ligt rechts van de [nulmeridiaan](#def-g6-latitude-longitude-longitude), iets voorbij de [meridiaan](#def-g6-latitude-longitude-longitude) $150^\circ$ OL; de [lengtegraad](#def-g6-latitude-longitude-longitude) is ongeveer $151^\circ$ OL. We schrijven: Sydney, $34^\circ$ ZB, $151^\circ$ OL.

## 14.4 De draaiende Aarde en de tijdzones

De Aarde draait één keer per dag om zichzelf, van west naar oost. Terwijl ze draait, lijkt de Zon van oost naar west langs de hemel te trekken. Als de Zon op haar hoogst aan de hemel staat, is het twaalf uur ’s middags. Maar het is niet overal op hetzelfde moment middag: als het in Londen twaalf uur ’s middags is, is het in Caïro, verder naar het oosten, al na twaalven, en in New York, verder naar het westen, nog ochtend.

Hoeveel draait de Aarde in één uur? Een hele omwenteling is $360^\circ$, en die duurt 24 uur:

$$
360^\circ \div 24 = 15^\circ \text{ per uur.}
$$

Twee plaatsen die $15^\circ$ lengte uit elkaar liggen, hebben hun middag dus een uur na elkaar: de plaats die oostelijker ligt, heeft hem het eerst. Eén graad duurt 4 minuten.

**Definitie 14.6 (Tijdzone).**

Een *tijdzone* is een strook van de Aarde, van [pool](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-poles) tot [pool](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-poles), waar alle klokken dezelfde tijd aanwijzen. In het ideale geval is elke zone $15^\circ$ lengte breed, zodat er 24 zones zijn, één voor elk uur; als je één zone naar het oosten gaat, wijzen de klokken een uur later aan.

In de ideale zones is de zone van een plaats haar [lengtegraad](#def-g6-latitude-longitude-longitude) gedeeld door $15$, afgerond op een heel getal: ten oosten van Greenwich tellen we dat aantal uren op bij de tijd in Greenwich, ten westen ervan trekken we ze eraf. Tokio, op $140^\circ$ OL: $140 \div 15 \approx 9.3$, dus de zone is $+9$: als het in Greenwich twaalf uur ’s middags is, is het in Tokio 21 uur. Echte [tijdzones](#def-g6-latitude-longitude-time-zone) zijn geen rechte stroken: ze volgen de grenzen van landen en regio’s, zodat een heel land, of een hele regio, dezelfde tijd houdt.

![De 24 ideale tijdzones, elk 15 breed, met het aantal uren dat je moet optellen bij de tijd in Greenwich (de zwarte lijn in het midden). De datumgrens loopt langs de meridiaan van 180, die deze kaart in tweeën snijdt: hij is zowel de linker- als de rechterrand. Rol de kaart op tot een koker, en de twee rode lijnen worden één. De zone aan weerszijden van de datumgrens is een halve zone breed.](https://one-course.com/images/onecourse/chapters/earth-1/g6-latitude-longitude/fig-bd2f39dc4603.svg)

*De 24 ideale [tijdzones](#def-g6-latitude-longitude-time-zone), elk $15^\circ$ breed, met het aantal uren dat je moet optellen bij de tijd in Greenwich (de zwarte lijn in het midden). De [datumgrens](#def-g6-latitude-longitude-date-line) loopt langs de [meridiaan](#def-g6-latitude-longitude-longitude) van $180^\circ$, die deze [kaart](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/4-van-tekening-tot-kaart#def-g2-drawing-to-map-map) in tweeën snijdt: hij is zowel de linker- als de rechterrand. Rol de [kaart](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/4-van-tekening-tot-kaart#def-g2-drawing-to-map-map) op tot een koker, en de twee rode lijnen worden één. De zone aan weerszijden van de [datumgrens](#def-g6-latitude-longitude-date-line) is een halve zone breed.*

**De datumgrens.** Reis vanuit Greenwich naar het oosten en tel per zone een uur op: op $180^\circ$ loop je 12 uur voor. Reis naar het westen en trek per zone een uur af: op $180^\circ$ loop je 12 uur achter. De twee reizigers ontmoeten elkaar op dezelfde [meridiaan](#def-g6-latitude-longitude-longitude), met klokken die hetzelfde uur aanwijzen, maar een hele dag uit elkaar! Een van hen moet de datum veranderen.

**Definitie 14.7 (Internationale datumgrens).**

De *internationale datumgrens* is de lijn, midden in de Stille [Oceaan](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/3-water-op-aarde#def-g2-water-on-earth-ocean), waar de datum verandert. Hij volgt de [meridiaan](#def-g6-latitude-longitude-longitude) van $180^\circ$, met een paar bochten om geen land in tweeën te snijden. Als je hem naar het westen oversteekt, ga je naar de volgende dag; als je hem naar het oosten oversteekt, ga je terug naar de dag ervoor.

**Geschiedenis — Het zeehorloge van Harrison.**

![](https://one-course.com/images/onecourse/chapters/earth-1/g6-latitude-longitude/img-372b9eb654a7.jpg)

*De H4 van Harrison, National Maritime Museum, Greenwich. (Foto: Colonel Warden, CC BY-SA 3.0, via Wikimedia Commons.)*

Om zijn [lengtegraad](#def-g6-latitude-longitude-longitude) te vinden, vergelijkt een navigator twee tijden: de plaatselijke tijd op het schip, afgelezen aan de Zon, en op hetzelfde moment de tijd in een thuishaven. Elk uur verschil betekent $15^\circ$ lengte. De moeilijkheid was om de thuistijd over de [oceaan](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/3-water-op-aarde#def-g2-water-on-earth-ocean) mee te nemen: zelfs de beste horloges van die tijd waren niet nauwkeurig genoeg. De Engelse klokkenmaker John Harrison werkte tientallen jaren aan het probleem, met als doel een klok die per dag niet meer dan 3 seconden voor of achter zou gaan. Zijn vierde zeeklok, H4 genoemd, lijkt op een groot zakhorloge en tikt vijf keer per seconde. In 1761 nam zijn zoon William hem mee op een reis naar Jamaica om hem te testen.

## 14.5 Oefeningen

**Oefening 14.1 ★.**

Neem over en vul aan: “De [breedtegraad](#def-g6-latitude-longitude-latitude) wordt gemeten vanaf de … en loopt van $0^\circ$ tot …; de [lengtegraad](#def-g6-latitude-longitude-longitude) wordt gemeten vanaf de … en loopt van $0^\circ$ tot …”

**Oplossing van Oefening 14.1.**

“De [breedtegraad](#def-g6-latitude-longitude-latitude) wordt gemeten vanaf de [evenaar](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-equator) en loopt van $0^\circ$ tot $90^\circ$ (noord of zuid); de [lengtegraad](#def-g6-latitude-longitude-longitude) wordt gemeten vanaf de [nulmeridiaan](#def-g6-latitude-longitude-longitude) en loopt van $0^\circ$ tot $180^\circ$ (oost of west).”

**Oefening 14.2 ★.**

Wat is de [breedtegraad](#def-g6-latitude-longitude-latitude) van de [Noordpool](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-poles)? En van de [Zuidpool](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-poles)? En van een stad op de [evenaar](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-equator)?

**Oplossing van Oefening 14.2.**

De [Noordpool](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-poles): $90^\circ$ NB. De [Zuidpool](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-poles): $90^\circ$ ZB. Een stad op de [evenaar](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-equator): $0^\circ$.

**Oefening 14.3 ★.**

Zeg met de [kaart](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/4-van-tekening-tot-kaart#def-g2-drawing-to-map-map) van de dertien steden op welk [halfrond](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-equator), noordelijk of zuidelijk, en aan welke kant van de [nulmeridiaan](#def-g6-latitude-longitude-longitude), oost of west, elk van deze steden ligt: Sydney, New York, Caïro, Rio de Janeiro.

**Oplossing van Oefening 14.3.**

Sydney: [zuidelijk halfrond](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-equator), oost. New York: [noordelijk halfrond](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-equator), west. Caïro: [noordelijk halfrond](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-equator), oost. Rio de Janeiro: [zuidelijk halfrond](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-equator), west.

**Oefening 14.4 ★.**

Waar of niet waar? Verbeter de zinnen die niet waar zijn. (a) Alle [meridianen](#def-g6-latitude-longitude-longitude) komen samen op de [polen](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-poles). (b) Alle [breedtecirkels](#def-g6-latitude-longitude-latitude) zijn even lang. (c) De [evenaar](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-equator) is een [breedtecirkel](#def-g6-latitude-longitude-latitude). (d) De [nulmeridiaan](#def-g6-latitude-longitude-longitude) loopt door Parijs.

**Oplossing van Oefening 14.4.**

(a) Waar. (b) Niet waar: de [breedtecirkels](#def-g6-latitude-longitude-latitude) worden korter naar de [polen](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-poles) toe; de langste is de [evenaar](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-equator). (c) Waar. (d) Niet waar: ze loopt door Greenwich, in Londen.

**Oefening 14.5 ★★.**

Welke stad ligt volgens de [kaart](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/4-van-tekening-tot-kaart#def-g2-drawing-to-map-map) van de dertien steden op ongeveer $30^\circ$ NB, $31^\circ$ OL? Welke op ongeveer $41^\circ$ NB, $74^\circ$ WL? Geef de geschatte coördinaten van Tokio.

**Oplossing van Oefening 14.5.**

Caïro. New York. Tokio ligt op ongeveer $36^\circ$ NB, $140^\circ$ OL (iets boven de [breedtecirkel](#def-g6-latitude-longitude-latitude) $30^\circ$ NB, iets voorbij de [meridiaan](#def-g6-latitude-longitude-longitude) $120^\circ$ OL, nog voor $150^\circ$ OL).

**Oefening 14.6 ★★.**

Stad A ligt op [lengtegraad](#def-g6-latitude-longitude-longitude) $0^\circ$ en stad B op $45^\circ$ OL. Hoeveel uur liggen hun middagen uit elkaar? In welke stad is het het eerst middag?

**Oplossing van Oefening 14.6.**

$45 \div 15 = 3$: hun middagen liggen 3 uur uit elkaar. Het eerst is het middag in stad B, die oostelijker ligt.

**Oefening 14.7 ★★.**

Mumbai ligt op ongeveer $73^\circ$ OL. Bereken de ideale [tijdzone](#def-g6-latitude-longitude-time-zone). Hoe laat is het in Mumbai, in de ideale zones, als het in Greenwich twaalf uur ’s middags is?

**Oplossing van Oefening 14.7.**

$73 \div 15 \approx 4.9$, afgerond 5: de zone is $+5$. Als het in Greenwich twaalf uur ’s middags is, is het in Mumbai $12 + 5 = 17$, dus 17 uur.

**Oefening 14.8 ★★.**

Elke [breedtegraad](#def-g6-latitude-longitude-latitude) is ongeveer $111\,\mathrm{km}$. Hoe ver van de [evenaar](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-equator) ligt een stad op $30^\circ$ NB, gemeten langs haar [meridiaan](#def-g6-latitude-longitude-longitude)? Hoe ver ligt de [Noordpool](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-poles) van de [evenaar](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-equator)?

**Oplossing van Oefening 14.8.**

$30 \times 111 = 3\,330$ km. De [Noordpool](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-poles) ligt op $90^\circ$: $90 \times 111 = 9\,990$ km, ongeveer 10 000 km.

**Oefening 14.9 ★★.**

New York ligt in de zone $-5$ en Tokio in de zone $+9$. Hoeveel uur verschillen hun klokken? Als het in New York maandag 8 uur ’s ochtends is, hoe laat en welke dag is het dan in Tokio?

**Oplossing van Oefening 14.9.**

$9 - (-5) = 14$ uur verschil. $8 + 14 = 22$: het is maandag 22 uur in Tokio.

**Oefening 14.10 ★★.**

Lena zegt: “De Zon komt op in het oosten, dus de steden in het oosten zien de Zon eerder opkomen dan de steden in het westen.” Heeft ze gelijk? Leg uit met de draaiing van de Aarde.

**Oplossing van Oefening 14.10.**

Ze heeft gelijk. De Aarde draait van west naar oost, dus de steden in het oosten worden het eerst naar de Zon toe gedraaid: ze zien haar opkomen, op haar hoogst staan en ondergaan voor de steden verder naar het westen.

**Oefening 14.11 ★★★.**

Een scheepsklok loopt 3 seconden per dag voor (ze loopt te snel). (a) Hoeveel seconden loopt ze voor na een reis van 42 dagen? (b) De Aarde draait één graad in 4 minuten, dat is 240 seconden. Welke fout, in graden lengte, veroorzaakt de fout van de klok? (c) Op de [evenaar](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-equator) is één [lengtegraad](#def-g6-latitude-longitude-longitude) ongeveer $111\,\mathrm{km}$. Hoeveel kilometer zit de navigator er op de [evenaar](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-equator) ongeveer naast?

**Oplossing van Oefening 14.11.**

(a) $42 \times 3 = 126$ seconden, iets meer dan 2 minuten. (b) $126 \div 240 \approx 0.5$: ongeveer een halve [lengtegraad](#def-g6-latitude-longitude-longitude). (c) $0.5 \times 111 \approx 55$ km (met $0.525$: ongeveer 58 km). Een fout van ongeveer vijftig kilometer: genoeg om een eiland te missen, of op een [kust](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/2-landschappen-om-ons-heen#def-g1-landscapes-around-us-water) te lopen waarvan je dacht dat die nog ver weg was.

**Oefening 14.12 ★★★.**

Een vliegtuig vertrekt op maandag om 18 uur uit Tokio (zone $+9$) en vliegt naar het oosten over de Stille [Oceaan](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/3-water-op-aarde#def-g2-water-on-earth-ocean) naar Los Angeles (zone $-8$). De vlucht duurt 10 uur. (a) Hoe laat is het in Greenwich als het vliegtuig vertrekt? (b) Hoe laat is het in Greenwich als het landt? (c) Wat is de plaatselijke tijd en de dag in Los Angeles als het landt? Waarom zeggen reizigers dat je op deze vlucht “landt voordat je vertrokken bent”?

**Oplossing van Oefening 14.12.**

(a) $18 - 9 = 9$: maandag 9 uur ’s ochtends in Greenwich. (b) $9 + 10 = 19$: maandag 19 uur in Greenwich. (c) $19 - 8 = 11$: maandag 11 uur ’s ochtends in Los Angeles. Het vliegtuig vertrok op maandag om 18 uur (tijd in Tokio) en landt om 11 uur op dezelfde maandag (tijd in Los Angeles): de klokken bij aankomst wijzen een vroeger uur aan dan de klokken bij vertrek, omdat het vliegtuig de [datumgrens](#def-g6-latitude-longitude-date-line) naar het oosten is overgestoken en een dag is teruggegaan.

## 14.6 Probleem: Een videogesprek rond de wereld

**Probleem 14.1.**

Weekendprobleem — vijf vrienden, vier tijdzones en één datumgrens: hoe laat is het in Auckland als het gesprek begint?

Lena woont in Londen. Ze wil een videogesprek organiseren met vier vrienden die ze op vakantie heeft leren kennen: Ana in Rio de Janeiro, Kenji in Tokio, Mia in Auckland en Sam in Los Angeles. In dit probleem gebruiken we de ideale [tijdzones](#def-g6-latitude-longitude-time-zone).

| vriend | stad | coördinaten |
| --- | --- | --- |
| Lena | Londen | $52^\circ$ NB, $0^\circ$ |
| Ana | Rio de Janeiro | $23^\circ$ ZB, $43^\circ$ WL |
| Kenji | Tokio | $36^\circ$ NB, $140^\circ$ OL |
| Mia | Auckland | $37^\circ$ ZB, $175^\circ$ OL |
| Sam | Los Angeles | $34^\circ$ NB, $118^\circ$ WL |

**Deel I — Waar de vrienden wonen.**

1. Welke vrienden wonen op het [zuidelijk halfrond](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-equator) ?
2. Welke vrienden wonen ten westen van de [nulmeridiaan](#def-g6-latitude-longitude-longitude) ?
3. Welke vriend woont het verst van de [evenaar](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-equator) ?
4. Welke vriend woont het dichtst bij de [meridiaan](#def-g6-latitude-longitude-longitude) van $180^\circ$ ? Hoeveel lengtegraden ervandaan?

**Deel II — Hoe laat is het?**

5. Hoeveel graden draait de Aarde in één uur?
6. Bereken de ideale [tijdzone](#def-g6-latitude-longitude-time-zone) van de stad van elke vriend.
7. Lena stelt voor om het gesprek op vrijdag om 20 uur te beginnen, Londense tijd. Hoe laat en welke dag is het dan in Rio de Janeiro? En in Tokio?
8. Kenji antwoordt dat hij dan slaapt. Leg uit waarom het in Tokio al zaterdag is.

**Deel III — De datumgrens oversteken.**

9. Hoe laat en welke dag is het in Los Angeles als het gesprek begint?
10. Hoeveel uur lopen de klokken van Auckland voor op die van Los Angeles?
11. Een schip dat van Auckland naar het oosten vaart, naar Los Angeles, steekt de [datumgrens](#def-g6-latitude-longitude-date-line) over. Gaat het vooruit naar de volgende dag of terug naar de dag ervoor?
12. Wat is de plaatselijke tijd, en de dag, in Auckland als het gesprek begint?

**Oplossing van Probleem 14.1.**

**1.** Ana (Rio de Janeiro, $23^\circ$ ZB) en Mia (Auckland, $37^\circ$ ZB).

**2.** Ana en Sam ($43^\circ$ WL en $118^\circ$ WL). Lena woont op de [nulmeridiaan](#def-g6-latitude-longitude-longitude).

**3.** Lena: Londen ligt op $52^\circ$ NB, verder van de [evenaar](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-equator) dan alle anderen.

**4.** Mia: Auckland ligt op $175^\circ$ OL, maar $180 - 175 = 5$ graden van de [meridiaan](#def-g6-latitude-longitude-longitude) van $180^\circ$.

**5.** $360^\circ \div 24 = 15^\circ$.

**6.** Londen: $0$. Rio de Janeiro: $43 \div 15 \approx 2.9$, west, dus $-3$. Tokio: $140 \div 15 \approx 9.3$, oost, dus $+9$. Auckland: $175 \div 15 \approx 11.7$, oost, dus $+12$. Los Angeles: $118 \div 15 \approx 7.9$, west, dus $-8$.

**7.** Rio de Janeiro: $20 - 3 = 17$, vrijdag 17 uur. Tokio: $20 + 9 = 29$; $29 - 24 = 5$: zaterdag 5 uur ’s ochtends.

**8.** Tokio ligt ver naar het oosten: zijn klokken lopen 9 uur voor op die van Londen. Om 20 uur in Londen is het in Tokio al na middernacht, dus is zijn zaterdag begonnen.

**9.** $20 - 8 = 12$: vrijdag twaalf uur ’s middags.

**10.** $12 - (-8) = 20$ uur voor.

**11.** Als het schip de [datumgrens](#def-g6-latitude-longitude-date-line) naar het oosten oversteekt, gaat het terug naar de dag ervoor.

**12.** $20 + 12 = 32$; $32 - 24 = 8$: als het gesprek begint, is het in Auckland **zaterdag 8 uur ’s ochtends**. Mia doet mee aan het gesprek bij het ontbijt, terwijl Sam op vrijdag aan de lunch zit.