---
title: "Gesteenten en mineralen"
book: "Aard- en ruimtewetenschappen basisschool en onderbouw"
subject: earth
language: nl
chapter: 15
exercises: 12
source: https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/15-gesteenten-en-mineralen
license: CC-BY-NC-SA-4.0
credit: "One Earth and Space Sciences Book, One Course (one-course.com)"
---

# Hoofdstuk 15 — Gesteenten en mineralen

Sam buigt zich met een loep over het aanrecht. De gepolijste steen, die van ver grijs lijkt, verandert in een menigte spikkels: roze, witte, glazig grijze en piepkleine zwarte die glanzen als het licht erop valt. Elke spikkel heeft vlakke, glimmende zijvlakken, en de spikkels passen in elkaar als de stukjes van een legpuzzel. Wat zijn het?

![Een gespikkeld stenen aanrecht bekijken door een loep. (AI-illustratie.)](https://one-course.com/images/onecourse/chapters/earth-1/g6-rocks-and-minerals/img-7e8e45b4b43e.jpg)

*Een gespikkeld stenen aanrecht bekijken door een loep. (AI-illustratie.)*

**Wat je al weet.**

[Gesteenten](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/5-stenen-kiezels-en-zand#def-g3-stones-pebbles-sand-rock) zijn het harde materiaal van de aardkorst: ze kunnen in stenen worden gebroken, door [rivieren](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/2-landschappen-om-ons-heen#def-g1-landscapes-around-us-water) tot [kiezels](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/5-stenen-kiezels-en-zand#def-g3-stones-pebbles-sand-pebble) worden gerold en tot [zand](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/5-stenen-kiezels-en-zand#def-g3-stones-pebbles-sand-sand) worden vermalen ([Hoofdstuk 5](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/5-stenen-kiezels-en-zand#ch-g3-stones-pebbles-sand)). Water, ijs en wind slijten [gesteenten](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/5-stenen-kiezels-en-zand#def-g3-stones-pebbles-sand-rock) af ([verwering](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/10-water-vormt-het-land#def-g5-water-shapes-the-land-weathering)), voeren de stukken weg ([erosie](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/10-water-vormt-het-land#def-g5-water-shapes-the-land-erosion)) en laten ze verderop vallen ([afzetting](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/10-water-vormt-het-land#def-g5-water-shapes-the-land-deposition)) ([Hoofdstuk 10](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/10-water-vormt-het-land#ch-g5-water-shapes-the-land)). Bij een [vulkaan](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/8-vulkanen-en-aardbevingen-een-eerste-blik#def-g4-volcanoes-earthquakes-first-look-volcano) komt gesmolten [gesteente](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/5-stenen-kiezels-en-zand#def-g3-stones-pebbles-sand-rock) naar buiten als [lava](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/8-vulkanen-en-aardbevingen-een-eerste-blik#def-g4-volcanoes-earthquakes-first-look-eruption) ([Hoofdstuk 8](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/8-vulkanen-en-aardbevingen-een-eerste-blik#ch-g4-volcanoes-earthquakes-first-look)).

## 15.1 Een gesteente bestaat uit mineralen

De spikkels van het aanrecht zijn [mineralen](#def-g6-rocks-and-minerals-mineral), en de steen is een graniet.

**Definitie 15.1 (Mineraal).**

Een *mineraal* is een natuurlijke vaste stof, niet gemaakt door levende wezens, altijd met dezelfde samenstelling en met atomen die op een regelmatige manier geordend zijn. Een *[gesteente](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/5-stenen-kiezels-en-zand#def-g3-stones-pebbles-sand-rock)* bestaat uit één mineraal of, vaker, uit verschillende mineralen die aan elkaar vastzitten.

Graniet bestaat vooral uit drie [mineralen](#def-g6-rocks-and-minerals-mineral): *veldspaat* (roze of wit), *kwarts* (grijs en glazig) en *mica* (zwart of zilverachtig, in dunne glimmende schilfers). Andere [gesteenten](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/5-stenen-kiezels-en-zand#def-g3-stones-pebbles-sand-rock) bestaan uit één enkel [mineraal](#def-g6-rocks-and-minerals-mineral): kalksteen bijvoorbeeld bestaat bijna alleen uit calciet.

![Links: graniet getekend als een mozaïek van korrels, elke korrel één mineraal (een vergroting, niet op schaal). Rechts: een echt roze graniet, ongeveer zo groot als een hand. (Foto: James St. John, CC BY 2.0, via Wikimedia Commons.)](https://one-course.com/images/onecourse/chapters/earth-1/g6-rocks-and-minerals/fig-8e912dca26f4.svg)

![](https://one-course.com/images/onecourse/chapters/earth-1/g6-rocks-and-minerals/fig-211a90f02424.svg)

![](https://one-course.com/images/onecourse/chapters/earth-1/g6-rocks-and-minerals/fig-f080a0cb0272.svg)

![](https://one-course.com/images/onecourse/chapters/earth-1/g6-rocks-and-minerals/fig-7026984c7027.svg)

![Links: graniet getekend als een mozaïek van korrels, elke korrel één mineraal (een vergroting, niet op schaal). Rechts: een echt roze graniet, ongeveer zo groot als een hand. (Foto: James St. John, CC BY 2.0, via Wikimedia Commons.)](https://one-course.com/images/onecourse/chapters/earth-1/g6-rocks-and-minerals/img-0d9ff2d546ae.jpg)

*![](https://one-course.com/images/onecourse/chapters/earth-1/g6-rocks-and-minerals/fig-211a90f02424.svg) veldspaat ![](https://one-course.com/images/onecourse/chapters/earth-1/g6-rocks-and-minerals/fig-f080a0cb0272.svg) kwarts ![](https://one-course.com/images/onecourse/chapters/earth-1/g6-rocks-and-minerals/fig-7026984c7027.svg) mica*

*Links: graniet getekend als een mozaïek van korrels, elke korrel één [mineraal](#def-g6-rocks-and-minerals-mineral) (een vergroting, niet op schaal). Rechts: een echt roze graniet, ongeveer zo groot als een hand. (Foto: James St. John, CC BY 2.0, via Wikimedia Commons.)*

## 15.2 Kristallen

Onder de loep laten veel mineraalkorrels vlakke, glimmende zijvlakken en rechte randen zien. Waar een [mineraal](#def-g6-rocks-and-minerals-mineral) de ruimte heeft gehad om vrij te groeien, in een holte van het [gesteente](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/5-stenen-kiezels-en-zand#def-g3-stones-pebbles-sand-rock), vormt het een kristal: een vaste stof met een regelmatige vorm, begrensd door vlakke zijvlakken. Die vorm komt van de regelmatige ordening van zijn atomen, die in de scheikundeboeken wordt bestudeerd. Een kwartskristal bijvoorbeeld is een zuil met zes zijden die in een punt eindigt; een micakristal splijt in velletjes die dunner zijn dan papier.

![Links: een kwartskristal, met zijn vlakke zijvlakken. Rechts: een velletje mica, een mineraal dat in heel dunne schilfers splijt. (Foto’s: James St. John, CC BY 2.0, via Wikimedia Commons.)](https://one-course.com/images/onecourse/chapters/earth-1/g6-rocks-and-minerals/img-8a982f9f46c1.jpg)

![Links: een kwartskristal, met zijn vlakke zijvlakken. Rechts: een velletje mica, een mineraal dat in heel dunne schilfers splijt. (Foto’s: James St. John, CC BY 2.0, via Wikimedia Commons.)](https://one-course.com/images/onecourse/chapters/earth-1/g6-rocks-and-minerals/img-824b2da6926e.jpg)

*Links: een kwartskristal, met zijn vlakke zijvlakken. Rechts: een velletje mica, een [mineraal](#def-g6-rocks-and-minerals-mineral) dat in heel dunne schilfers splijt. (Foto’s: James St. John, CC BY 2.0, via Wikimedia Commons.)*

In graniet groeiden de korrels tegen elkaar aan gedrukt, dus hebben ze geen mooie vorm: ze passen in elkaar als een legpuzzel. Hun grootte vertelt een verhaal. Graniet ontstaat diep onder de grond, waar gesmolten [gesteente](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/5-stenen-kiezels-en-zand#def-g3-stones-pebbles-sand-rock) heel langzaam afkoelt: de korrels krijgen de tijd om groot genoeg te groeien om ze met het blote oog te zien. Gesmolten [gesteente](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/5-stenen-kiezels-en-zand#def-g3-stones-pebbles-sand-rock) dat snel afkoelt aan het oppervlak, als [lava](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/8-vulkanen-en-aardbevingen-een-eerste-blik#def-g4-volcanoes-earthquakes-first-look-eruption), geeft [gesteenten](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/5-stenen-kiezels-en-zand#def-g3-stones-pebbles-sand-rock) met korrels die te klein zijn om te zien.

## 15.3 De drie families van gesteenten

Geologen delen [gesteenten](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/5-stenen-kiezels-en-zand#def-g3-stones-pebbles-sand-rock) in drie families in, niet naar hun kleur, maar naar de manier waarop ze zijn ontstaan.

**Definitie 15.2 (De drie families van gesteenten).**

Een *stollingsgesteente* ontstaat als gesmolten [gesteente](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/5-stenen-kiezels-en-zand#def-g3-stones-pebbles-sand-rock) afkoelt en vast wordt: graniet diep onder de grond, basalt uit [lava](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/8-vulkanen-en-aardbevingen-een-eerste-blik#def-g4-volcanoes-earthquakes-first-look-eruption). Een *afzettingsgesteente* ontstaat aan het aardoppervlak uit korrels [zand](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/5-stenen-kiezels-en-zand#def-g3-stones-pebbles-sand-sand) en [slib](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/5-stenen-kiezels-en-zand#def-g3-stones-pebbles-sand-sand), of uit de schelpen van levende wezens, die in lagen zijn neergelegd en daarna hard zijn geworden: zandsteen, schalie, kalksteen. Een *metamorf gesteente* is een [gesteente](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/5-stenen-kiezels-en-zand#def-g3-stones-pebbles-sand-rock) dat zonder te smelten is omgevormd door warmte en druk diep onder de grond: marmer (uit kalksteen), leisteen (uit schalie).

De naam *[stollingsgesteente](#def-g6-rocks-and-minerals-rock-families)* zegt het al: het is gestold uit een smelt. [Afzettingsgesteenten](#def-g6-rocks-and-minerals-rock-families) laten vaak lagen zien, de een boven op de ander, zoals de bladzijden van een boek. Metamorfe [gesteenten](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/5-stenen-kiezels-en-zand#def-g3-stones-pebbles-sand-rock) zijn vaak samengeperst en geplooid; sommige, zoals leisteen, splijten in vlakke platen.

Veel [afzettingsgesteenten](#def-g6-rocks-and-minerals-rock-families) bestaan uit de korrels die je in [Hoofdstuk 5](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/5-stenen-kiezels-en-zand#ch-g3-stones-pebbles-sand) op grootte hebt gesorteerd: [kiezels](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/5-stenen-kiezels-en-zand#def-g3-stones-pebbles-sand-pebble) en [grind](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/5-stenen-kiezels-en-zand#def-g3-stones-pebbles-sand-pebble), [zand](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/5-stenen-kiezels-en-zand#def-g3-stones-pebbles-sand-sand), [slib](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/5-stenen-kiezels-en-zand#def-g3-stones-pebbles-sand-sand). Als ze eenmaal begraven zijn, verliezen de korrels hun water en worden ze aan elkaar gekit door een natuurlijk cement. De grootte van de korrels geeft het [gesteente](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/5-stenen-kiezels-en-zand#def-g3-stones-pebbles-sand-rock) zijn naam.

![Drie afzettingsgesteenten, genoemd naar de grootte van hun korrels (korrels sterk vergroot; het zand getekend op de schaal van het vak, het grind groter).](https://one-course.com/images/onecourse/chapters/earth-1/g6-rocks-and-minerals/fig-17551378a919.svg)

*Drie [afzettingsgesteenten](#def-g6-rocks-and-minerals-rock-families), genoemd naar de grootte van hun korrels (korrels sterk vergroot; het [zand](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/5-stenen-kiezels-en-zand#def-g3-stones-pebbles-sand-sand) getekend op de schaal van het vak, het [grind](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/5-stenen-kiezels-en-zand#def-g3-stones-pebbles-sand-pebble) groter).*

**In het veld — De stenen van een stad lezen.**

Steden zijn verzamelingen [gesteenten](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/5-stenen-kiezels-en-zand#def-g3-stones-pebbles-sand-rock) in de open lucht. Loop met een volwassene langs oude muren, trappen, beelden, kerkgevels en bestrating, en kijk goed, zonder iets te krassen of te breken. Sommige stoepranden en traptreden zijn van graniet: zoek het glazige kwarts en de glimmende mica. Veel oude muren en gevels zijn van kalksteen of zandsteen: zoek naar schelpen, of wrijf met een vingertop over een afgevallen kruimel zandsteen om het [zand](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/5-stenen-kiezels-en-zand#def-g3-stones-pebbles-sand-sand) te voelen. Daken kunnen van leisteen zijn, gespleten in dunne platen. Noteer in een schrift waar elke steen zit, welke kleur hij heeft, hoe zijn korrels eruitzien en tot welke familie hij volgens jou hoort; een foto helpt om later te vergelijken met de tabel van dit hoofdstuk.

## 15.4 De kringloop van gesteenten

[Gesteenten](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/5-stenen-kiezels-en-zand#def-g3-stones-pebbles-sand-rock) zijn niet eeuwig. Een granieten [berg](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/2-landschappen-om-ons-heen#def-g1-landscapes-around-us-landform) verweert langzaam; zijn korrels worden door [rivieren](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/2-landschappen-om-ons-heen#def-g1-landscapes-around-us-water) naar de [zee](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/3-water-op-aarde#def-g2-water-on-earth-ocean) gevoerd en daar in lagen neergelegd; steeds dieper begraven worden de lagen hard en veranderen ze in zandsteen. Als het zandsteen nog dieper terechtkomt, vormen warmte en druk het om tot een [metamorf gesteente](#def-g6-rocks-and-minerals-rock-families); nog dieper kan het smelten, en het gesmolten [gesteente](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/5-stenen-kiezels-en-zand#def-g3-stones-pebbles-sand-rock) vormt bij het afkoelen een nieuw [stollingsgesteente](#def-g6-rocks-and-minerals-rock-families). Beetje bij beetje, in miljoenen jaren, gaat het materiaal van de [gesteenten](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/5-stenen-kiezels-en-zand#def-g3-stones-pebbles-sand-rock) steeds weer rond.

**Definitie 15.3 (Kringloop van gesteenten).**

De *kringloop van gesteenten* is de eindeloze reis waarbij [gesteenten](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/5-stenen-kiezels-en-zand#def-g3-stones-pebbles-sand-rock) van elke familie langzaam veranderen in [gesteenten](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/5-stenen-kiezels-en-zand#def-g3-stones-pebbles-sand-rock) van de andere families: door [verwering](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/10-water-vormt-het-land#def-g5-water-shapes-the-land-weathering) en [erosie](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/10-water-vormt-het-land#def-g5-water-shapes-the-land-erosion) aan het oppervlak, door begraving en verharding, door warmte en druk, door smelten en afkoelen.

![De kringloop van gesteenten. Elke pijl duurt duizenden tot miljoenen jaren. Elk gesteente dat aan het oppervlak komt, kan verweren (grijze pijlen).](https://one-course.com/images/onecourse/chapters/earth-1/g6-rocks-and-minerals/fig-05389235b72b.svg)

*De [kringloop van gesteenten](#def-g6-rocks-and-minerals-rock-cycle). Elke pijl duurt duizenden tot miljoenen jaren. Elk [gesteente](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/5-stenen-kiezels-en-zand#def-g3-stones-pebbles-sand-rock) dat aan het oppervlak komt, kan verweren (grijze pijlen).*

## 15.5 Gewone gesteenten herkennen

Hier zijn zeven [gesteenten](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/5-stenen-kiezels-en-zand#def-g3-stones-pebbles-sand-rock) die je vaak tegenkomt in gebouwen, bestrating en [landschappen](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/2-landschappen-om-ons-heen#def-g1-landscapes-around-us-landscape).

![Zeven gewone gesteenten. (Foto’s: James St. John, CC BY 2.0; dak: Øyvind Holmstad, CC0; via Wikimedia Commons.)](https://one-course.com/images/onecourse/chapters/earth-1/g6-rocks-and-minerals/img-0d9ff2d546ae.jpg)

![Zeven gewone gesteenten. (Foto’s: James St. John, CC BY 2.0; dak: Øyvind Holmstad, CC0; via Wikimedia Commons.)](https://one-course.com/images/onecourse/chapters/earth-1/g6-rocks-and-minerals/img-b6a16c0b81bc.jpg)

![Zeven gewone gesteenten. (Foto’s: James St. John, CC BY 2.0; dak: Øyvind Holmstad, CC0; via Wikimedia Commons.)](https://one-course.com/images/onecourse/chapters/earth-1/g6-rocks-and-minerals/img-547a6487fc5b.jpg)

![Zeven gewone gesteenten. (Foto’s: James St. John, CC BY 2.0; dak: Øyvind Holmstad, CC0; via Wikimedia Commons.)](https://one-course.com/images/onecourse/chapters/earth-1/g6-rocks-and-minerals/img-c04b163943a2.jpg)

![Zeven gewone gesteenten. (Foto’s: James St. John, CC BY 2.0; dak: Øyvind Holmstad, CC0; via Wikimedia Commons.)](https://one-course.com/images/onecourse/chapters/earth-1/g6-rocks-and-minerals/img-10129bb99fcf.jpg)

![Zeven gewone gesteenten. (Foto’s: James St. John, CC BY 2.0; dak: Øyvind Holmstad, CC0; via Wikimedia Commons.)](https://one-course.com/images/onecourse/chapters/earth-1/g6-rocks-and-minerals/img-6acffd012fd3.jpg)

![Zeven gewone gesteenten. (Foto’s: James St. John, CC BY 2.0; dak: Øyvind Holmstad, CC0; via Wikimedia Commons.)](https://one-course.com/images/onecourse/chapters/earth-1/g6-rocks-and-minerals/img-9488482f6441.jpg)

*graniet*

*basalt*

*zandsteen*

*kalksteen (met schelpen)*

*schalie*

*marmer*

*leisteen, op een dak*

*Zeven gewone [gesteenten](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/5-stenen-kiezels-en-zand#def-g3-stones-pebbles-sand-rock). (Foto’s: James St. John, CC BY 2.0; dak: Øyvind Holmstad, CC0; via Wikimedia Commons.)*

| [gesteente](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/5-stenen-kiezels-en-zand#def-g3-stones-pebbles-sand-rock) | familie | waar je op let |
| --- | --- | --- |
| graniet | stolling | grote korrels van verschillende kleuren: roze of witte veldspaat, grijs glazig kwarts, zwarte glimmende mica |
| basalt | stolling | donkergrijs tot zwart, korrels te klein om te zien, vaak kleine ronde gaatjes van gasbelletjes |
| zandsteen | [afzetting](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/10-water-vormt-het-land#def-g5-water-shapes-the-land-deposition) | zandkorrels die je kunt voelen, ruw als schuurpapier |
| kalksteen | [afzetting](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/10-water-vormt-het-land#def-g5-water-shapes-the-land-deposition) | licht van kleur, vaak met schelpen; bruist onder een druppel verdund zuur |
| schalie | [afzetting](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/10-water-vormt-het-land#def-g5-water-shapes-the-land-deposition) | heel fijn en zacht, gemaakt van verhard [slib](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/5-stenen-kiezels-en-zand#def-g3-stones-pebbles-sand-sand) (klei); in dunne laagjes |
| marmer | metamorf | wit of gekleurd, gemaakt van glimmende kristallen die schitteren als suiker; bruist onder zuur |
| leisteen | metamorf | grijs, heel fijn, splijt in dunne, harde, vlakke platen |

**Veiligheid.**

De zuurtest wordt alleen door een volwassene gedaan, met een veiligheidsbril en handschoenen, met een heel verdund zuur. Proef nooit aan een steen of een poeder, en breek nooit stenen met gereedschap: kijken door een loep vertelt al heel veel.

Een determineertabel is een lijst vragen, elk met twee antwoorden, die je stap voor stap naar de naam van een [gesteente](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/5-stenen-kiezels-en-zand#def-g3-stones-pebbles-sand-rock) leidt.

![Een determineertabel voor de zeven gesteenten van de tabel. Begin bovenaan en beantwoord elke vraag met ja of nee.](https://one-course.com/images/onecourse/chapters/earth-1/g6-rocks-and-minerals/fig-30db2f2a1193.svg)

*Een determineertabel voor de zeven [gesteenten](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/5-stenen-kiezels-en-zand#def-g3-stones-pebbles-sand-rock) van de tabel. Begin bovenaan en beantwoord elke vraag met ja of nee.*

**Hardheid.** Nog één aanwijzing helpt om een [mineraal](#def-g6-rocks-and-minerals-mineral) te herkennen: hoe makkelijk het te krassen is.

**Definitie 15.4 (Hardheid en de schaal van Mohs).**

De *hardheid* van een [mineraal](#def-g6-rocks-and-minerals-mineral) is hoe goed het weerstand biedt tegen krassen: een [mineraal](#def-g6-rocks-and-minerals-mineral) krast elk zachter [mineraal](#def-g6-rocks-and-minerals-mineral) en wordt gekrast door elk harder [mineraal](#def-g6-rocks-and-minerals-mineral). De *schaal van Mohs* rangschikt de hardheid van 1 tot 10 met tien referentiemineralen, van talk (1), het zachtste, tot diamant (10), het hardste.

![De schaal van Mohs (links: de tien referentiemineralen) en vier alledaagse testvoorwerpen (rechts, in rood).](https://one-course.com/images/onecourse/chapters/earth-1/g6-rocks-and-minerals/fig-b9b8d41c909f.svg)

*De schaal van Mohs (links: de tien referentiemineralen) en vier alledaagse testvoorwerpen (rechts, in rood).*

**Methode 15.5 (De krastest).**

1. Probeer het [mineraal](#def-g6-rocks-and-minerals-mineral) te krassen met je vingernagel, daarna met een koperen munt. (Glas en staal worden alleen door een volwassene gebruikt.)
2. Wrijf met een vinger over het spoor: een echte kras blijft, een spoortje poeder van het testvoorwerp veeg je weg.
3. De [hardheid](#def-g6-rocks-and-minerals-hardness) ligt tussen die van het hardste testvoorwerp dat het niet krast en die van het zachtste testvoorwerp dat het wel krast.

**Voorbeeld 15.6 (Kwarts of calciet?).**

Twee witte [mineralen](#def-g6-rocks-and-minerals-mineral) lijken op elkaar. Het eerste wordt gekrast door een koperen munt: de [hardheid](#def-g6-rocks-and-minerals-hardness) is kleiner dan 3.5; het is calciet (3). Het tweede wordt niet gekrast door een stalen spijker en krast glas: de [hardheid](#def-g6-rocks-and-minerals-hardness) is groter dan 6.5; van de referentiemineralen is het kwarts (7).

## 15.6 Oefeningen

**Oefening 15.1 ★.**

Tot welke familie hoort elk [gesteente](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/5-stenen-kiezels-en-zand#def-g3-stones-pebbles-sand-rock): graniet, zandsteen, marmer, basalt, kalksteen, leisteen?

**Oplossing van Oefening 15.1.**

Graniet: [stollingsgesteente](#def-g6-rocks-and-minerals-rock-families). Zandsteen: [afzettingsgesteente](#def-g6-rocks-and-minerals-rock-families). Marmer: metamorf. Basalt: [stollingsgesteente](#def-g6-rocks-and-minerals-rock-families). Kalksteen: [afzettingsgesteente](#def-g6-rocks-and-minerals-rock-families). Leisteen: metamorf.

**Oefening 15.2 ★.**

Is kwarts een [mineraal](#def-g6-rocks-and-minerals-mineral) of een [gesteente](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/5-stenen-kiezels-en-zand#def-g3-stones-pebbles-sand-rock)? En graniet? Leg het verschil uit in één zin.

**Oplossing van Oefening 15.2.**

Kwarts is een [mineraal](#def-g6-rocks-and-minerals-mineral); graniet is een [gesteente](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/5-stenen-kiezels-en-zand#def-g3-stones-pebbles-sand-rock). Een [mineraal](#def-g6-rocks-and-minerals-mineral) is één natuurlijke stof met atomen die regelmatig geordend zijn; een [gesteente](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/5-stenen-kiezels-en-zand#def-g3-stones-pebbles-sand-rock) bestaat uit één of meer [mineralen](#def-g6-rocks-and-minerals-mineral) die aan elkaar vastzitten (graniet: veldspaat, kwarts en mica).

**Oefening 15.3 ★.**

Zet deze [mineralen](#def-g6-rocks-and-minerals-mineral) op volgorde, van het zachtste tot het hardste: kwarts, talk, diamant, calciet. Welk ervan kan alle andere krassen?

**Oplossing van Oefening 15.3.**

Talk (1), calciet (3), kwarts (7), diamant (10). Diamant, het hardste, krast alle andere.

**Oefening 15.4 ★.**

Neem over en vul aan met de woorden *afkoelen*, *warmte en druk*, *[verwering](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/10-water-vormt-het-land#def-g5-water-shapes-the-land-weathering)*: “Gesmolten [gesteente](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/5-stenen-kiezels-en-zand#def-g3-stones-pebbles-sand-rock) wordt een [stollingsgesteente](#def-g6-rocks-and-minerals-rock-families) door … Een kalksteen wordt een marmer door … Een graniet valt uiteen in zandkorrels door …”

**Oplossing van Oefening 15.4.**

“Gesmolten [gesteente](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/5-stenen-kiezels-en-zand#def-g3-stones-pebbles-sand-rock) wordt een [stollingsgesteente](#def-g6-rocks-and-minerals-rock-families) door afkoelen. Een kalksteen wordt een marmer door warmte en druk. Een graniet valt uiteen in zandkorrels door [verwering](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/10-water-vormt-het-land#def-g5-water-shapes-the-land-weathering).”

**Oefening 15.5 ★★.**

Gebruik de determineertabel. (a) Een [gesteente](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/5-stenen-kiezels-en-zand#def-g3-stones-pebbles-sand-rock) bruist niet onder zuur; het is donker, met korrels die te klein zijn om te zien en kleine ronde gaatjes. (b) Een [gesteente](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/5-stenen-kiezels-en-zand#def-g3-stones-pebbles-sand-rock) bruist onder zuur en bestaat uit glimmende kristallen die schitteren als suiker. (c) Een [gesteente](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/5-stenen-kiezels-en-zand#def-g3-stones-pebbles-sand-rock) bruist niet; het is ruw als schuurpapier. Noem elk [gesteente](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/5-stenen-kiezels-en-zand#def-g3-stones-pebbles-sand-rock).

**Oplossing van Oefening 15.5.**

(a) Basalt. (b) Marmer. (c) Zandsteen.

**Oefening 15.6 ★★.**

Een [mineraal](#def-g6-rocks-and-minerals-mineral) wordt gekrast door een koperen munt, maar niet door een vingernagel. Tussen welke twee hardheden ligt het? Welk referentiemineraal van de schaal van Mohs zou het kunnen zijn?

**Oplossing van Oefening 15.6.**

De [hardheid](#def-g6-rocks-and-minerals-hardness) is groter dan die van een vingernagel (ongeveer 2.5) en kleiner dan die van een koperen munt (ongeveer 3.5). Het zou calciet (3) kunnen zijn.

**Oefening 15.7 ★★.**

In de tekening van graniet in dit hoofdstuk staan 60 korrels: 33 van veldspaat, 21 van kwarts en 6 van mica. Welk percentage van de korrels is kwarts? Veldspaat? Mica? Controleer dat de drie percentages samen 100 % zijn.

**Oplossing van Oefening 15.7.**

Kwarts: $21 \div 60 = 0.35$, dat is 35 %. Veldspaat: $33 \div 60 = 0.55$, dat is 55 %. Mica: $6 \div 60 = 0.10$, dat is 10 %. Controle: $35 + 55 + 10 = 100$.

**Oefening 15.8 ★★.**

Graniet en basalt zijn allebei [stollingsgesteenten](#def-g6-rocks-and-minerals-rock-families). Waarom kunnen we de korrels van graniet met het blote oog zien, maar die van basalt niet?

**Oplossing van Oefening 15.8.**

Graniet koelt heel langzaam af, diep onder de grond: de korrels hebben veel tijd om te groeien en worden groot. Basalt komt uit [lava](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/8-vulkanen-en-aardbevingen-een-eerste-blik#def-g4-volcanoes-earthquakes-first-look-eruption), die snel afkoelt aan het oppervlak: de korrels hebben geen tijd om te groeien en blijven te klein om te zien.

**Oefening 15.9 ★★.**

Marmer ontstaat uit kalksteen. (a) Tot welke familie hoort elk van beide? (b) Wat is er met de kalksteen gebeurd om hem in marmer te veranderen? (c) Waarom bruisen ze allebei onder zuur?

**Oplossing van Oefening 15.9.**

(a) Kalksteen is een [afzettingsgesteente](#def-g6-rocks-and-minerals-rock-families); marmer is metamorf. (b) Diep onder de grond hebben warmte en druk de kalksteen omgevormd zonder hem te laten smelten: het calciet groeide uit tot glimmende kristallen die in elkaar passen. (c) Allebei bestaan ze uit hetzelfde [mineraal](#def-g6-rocks-and-minerals-mineral), calciet, en het is calciet dat bruist onder zuur.

**Oefening 15.10 ★★.**

Gebruik de schaal van Mohs: (a) kan kwarts een glazen fles krassen? (b) Kan fluoriet dat? (c) Kan een stalen spijker veldspaat krassen?

**Oplossing van Oefening 15.10.**

(a) Ja: kwarts (7) is harder dan glas (ongeveer 5.5). (b) Nee: fluoriet (4) is zachter dan glas. (c) Ja: een stalen spijker (ongeveer 6.5) is harder dan veldspaat (6).

**Oefening 15.11 ★★★.**

Vertel de reis van een kwartskorrel, in vijf stappen, van een granieten [berg](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/2-landschappen-om-ons-heen#def-g1-landscapes-around-us-landform) tot een [metamorf gesteente](#def-g6-rocks-and-minerals-rock-families). Noem bij elke stap het proces, en de familie van het [gesteente](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/5-stenen-kiezels-en-zand#def-g3-stones-pebbles-sand-rock) aan het begin en aan het eind.

**Oplossing van Oefening 15.11.**

Bijvoorbeeld: (1) het graniet van de [berg](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/2-landschappen-om-ons-heen#def-g1-landscapes-around-us-landform) ([stollingsgesteente](#def-g6-rocks-and-minerals-rock-families)) valt uiteen door [verwering](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/10-water-vormt-het-land#def-g5-water-shapes-the-land-weathering), en de kwartskorrels komen vrij; (2) een [rivier](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/2-landschappen-om-ons-heen#def-g1-landscapes-around-us-water) voert ze weg: [erosie](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/10-water-vormt-het-land#def-g5-water-shapes-the-land-erosion); (3) de korrels worden in lagen op de bodem van de [zee](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/3-water-op-aarde#def-g2-water-on-earth-ocean) neergelegd: [afzetting](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/10-water-vormt-het-land#def-g5-water-shapes-the-land-deposition); (4) begraven onder andere lagen worden ze samengeperst en gekit tot een zandsteen: verharding (het [gesteente](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/5-stenen-kiezels-en-zand#def-g3-stones-pebbles-sand-rock) is nu een [afzettingsgesteente](#def-g6-rocks-and-minerals-rock-families)); (5) diep onder de grond terechtgekomen wordt het zandsteen door warmte en druk omgevormd tot een [metamorf gesteente](#def-g6-rocks-and-minerals-rock-families).

**Oefening 15.12 ★★★.**

Een grijs glazig [mineraal](#def-g6-rocks-and-minerals-mineral) wordt niet gekrast door een stalen spijker, krast glas, en wordt gekrast door topaas. (a) Wat is de [hardheid](#def-g6-rocks-and-minerals-hardness) op de schaal van Mohs? Noem het [mineraal](#def-g6-rocks-and-minerals-mineral). (b) Zandkorrels worden jarenlang door golven en [rivieren](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/2-landschappen-om-ons-heen#def-g1-landscapes-around-us-water) gerold. Leg met de [hardheid](#def-g6-rocks-and-minerals-hardness) uit waarom korrels van dit [mineraal](#def-g6-rocks-and-minerals-mineral) veel langer meegaan dan korrels van calciet of mica.

**Oplossing van Oefening 15.12.**

(a) Niet gekrast door staal (ongeveer 6.5) en in staat glas te krassen: harder dan 6.5. Gekrast door topaas (8): zachter dan 8. De [hardheid](#def-g6-rocks-and-minerals-hardness) is 7: het is kwarts. (b) Kwarts is harder dan bijna alles wat ertegen wrijft (andere korrels, [kiezels](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/5-stenen-kiezels-en-zand#def-g3-stones-pebbles-sand-pebble)): het slijt nauwelijks af. Calciet (3) en mica (2 tot 3) zijn veel zachter: door het wrijven worden ze vermalen tot piepkleine stukjes die worden weggevoerd.

## 15.7 Probleem: De stenen van het stadsplein

**Probleem 15.1.**

Weekendprobleem — de gesteenten van een stadsplein, het hardste mineraal ertussen, en hoeveel families van gesteenten er zijn

Op een schoolreisje bekijkt de klas de stenen van het oude stadsplein (alleen kijken: niemand breekt of krast de monumenten). De leraar heeft losse stukken van dezelfde stenen meegenomen van de werkplaats van de steenhouwer, voor de hardheidstests.

**De fontein**: het bekken laat grote korrels zien, roze, wit, grijs en glazig, en zwart en glimmend. **De bestrating**: lichte platen waarin je kleine fossiele schelpen ziet; een druppel verdund zuur, die de leraar op een los stuk doet, bruist. **Het dak van het stadhuis**: dunne, vlakke, grijze platen van een heel fijnkorrelige steen. **Het beeld**: een witte steen van glimmende kristallen die schitteren als suiker; hij bruist ook.

**Deel I — De fontein, de bestrating, het dak.**

1. Noem het [gesteente](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/5-stenen-kiezels-en-zand#def-g3-stones-pebbles-sand-rock) van de fontein en zijn familie. Noem de drie [mineralen](#def-g6-rocks-and-minerals-mineral) ervan.
2. Noem het [gesteente](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/5-stenen-kiezels-en-zand#def-g3-stones-pebbles-sand-rock) van de bestrating en zijn familie. Wat waren de schelpen voordat ze in de steen zaten?
3. Noem het [gesteente](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/5-stenen-kiezels-en-zand#def-g3-stones-pebbles-sand-rock) van het dak en zijn familie. Uit welk [gesteente](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/5-stenen-kiezels-en-zand#def-g3-stones-pebbles-sand-rock) is het ontstaan?
4. Noem het [gesteente](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/5-stenen-kiezels-en-zand#def-g3-stones-pebbles-sand-rock) van het beeld en zijn familie. Uit welk [gesteente](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/5-stenen-kiezels-en-zand#def-g3-stones-pebbles-sand-rock) is het ontstaan?

**Deel II — Een hardheidstest.**

5. De leraar probeert een grijze glazige korrel van de fontein te krassen met een stalen spijker: geen kras. De korrel krast glas. Welk [mineraal](#def-g6-rocks-and-minerals-mineral) is dit, en wat is de [hardheid](#def-g6-rocks-and-minerals-hardness) ?
6. De roze korrels worden gekrast door de stalen spijker, maar niet door glas. Tussen welke twee waarden ligt hun [hardheid](#def-g6-rocks-and-minerals-hardness) ? Welk [mineraal](#def-g6-rocks-and-minerals-mineral) van de schaal van Mohs is het?
7. De zwarte schilfers kunnen net met een vingernagel gekrast worden. Welk [mineraal](#def-g6-rocks-and-minerals-mineral) is het?
8. Kan een koperen munt de bestrating krassen? Leg uit met de [hardheid](#def-g6-rocks-and-minerals-hardness) van calciet.

**Deel III — De kringloop van gesteenten.**

9. Na eeuwen [regen](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/7-wolken-regen-en-sneeuw#def-g4-clouds-rain-snow-precipitation) heeft het beeld zijn fijne details verloren. Welk proces van de [kringloop van gesteenten](#def-g6-rocks-and-minerals-rock-cycle) is aan het werk?
10. Het graniet van de fontein kwam uit een [berg](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/2-landschappen-om-ons-heen#def-g1-landscapes-around-us-landform) . Wat zou er in miljoenen jaren van de kwartskorrels van die [berg](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/2-landschappen-om-ons-heen#def-g1-landscapes-around-us-landform) kunnen worden, en in welk [gesteente](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/5-stenen-kiezels-en-zand#def-g3-stones-pebbles-sand-rock) zouden ze terecht kunnen komen?
11. Hoeveel van de drie families van [gesteenten](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/5-stenen-kiezels-en-zand#def-g3-stones-pebbles-sand-rock) zijn er op het plein? Noem het [gesteente](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/5-stenen-kiezels-en-zand#def-g3-stones-pebbles-sand-rock) of de [gesteenten](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/5-stenen-kiezels-en-zand#def-g3-stones-pebbles-sand-rock) van elke familie.
12. Wat is de [hardheid](#def-g6-rocks-and-minerals-hardness) op de schaal van Mohs van het hardste [mineraal](#def-g6-rocks-and-minerals-mineral) in de stenen van het plein?

**Oplossing van Probleem 15.1.**

**1.** Graniet, een [stollingsgesteente](#def-g6-rocks-and-minerals-rock-families); de [mineralen](#def-g6-rocks-and-minerals-mineral) zijn veldspaat (roze of wit), kwarts (grijs, glazig) en mica (zwart, glimmend).

**2.** Kalksteen, een [afzettingsgesteente](#def-g6-rocks-and-minerals-rock-families). De schelpen waren van dieren die in de [zee](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/3-water-op-aarde#def-g2-water-on-earth-ocean) leefden; hun resten werden neergelegd en verhardden tot het [gesteente](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/5-stenen-kiezels-en-zand#def-g3-stones-pebbles-sand-rock).

**3.** Leisteen, een [metamorf gesteente](#def-g6-rocks-and-minerals-rock-families), ontstaan uit schalie.

**4.** Marmer, een [metamorf gesteente](#def-g6-rocks-and-minerals-rock-families), ontstaan uit kalksteen.

**5.** Kwarts: niet gekrast door staal (ongeveer 6.5), het krast glas (ongeveer 5.5); de [hardheid](#def-g6-rocks-and-minerals-hardness) is 7.

**6.** Gekrast door staal (ongeveer 6.5) maar niet door glas (ongeveer 5.5): tussen 5.5 en 6.5. Het is veldspaat (orthoklaas, 6).

**7.** Mica ([hardheid](#def-g6-rocks-and-minerals-hardness) 2 tot 3).

**8.** Ja: de bestrating is kalksteen, gemaakt van calciet (3), dat zachter is dan een koperen munt (ongeveer 3.5).

**9.** [Verwering](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/10-water-vormt-het-land#def-g5-water-shapes-the-land-weathering): de [regen](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/7-wolken-regen-en-sneeuw#def-g4-clouds-rain-snow-precipitation) slijt het oppervlak van de steen langzaam af.

**10.** De [berg](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/2-landschappen-om-ons-heen#def-g1-landscapes-around-us-landform) verweert; de kwartskorrels worden door [rivieren](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/2-landschappen-om-ons-heen#def-g1-landscapes-around-us-water) weggevoerd en in lagen neergelegd, op de bodem van een [meer](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/2-landschappen-om-ons-heen#def-g1-landscapes-around-us-water) of van de [zee](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/3-water-op-aarde#def-g2-water-on-earth-ocean); begraven en verhard kunnen ze een zandsteen worden, een [afzettingsgesteente](#def-g6-rocks-and-minerals-rock-families).

**11.** Alle drie de families zijn er: [stollingsgesteente](#def-g6-rocks-and-minerals-rock-families) (het graniet van de fontein), [afzettingsgesteente](#def-g6-rocks-and-minerals-rock-families) (de kalksteen van de bestrating), [metamorf gesteente](#def-g6-rocks-and-minerals-rock-families) (de leisteen van het dak en het marmer van het beeld).

**12.** Het hardste [mineraal](#def-g6-rocks-and-minerals-mineral) is het kwarts van het graniet: [hardheid](#def-g6-rocks-and-minerals-hardness) **7** op de schaal van Mohs.