---
title: "Platentektoniek: de bewegende puzzel"
book: "Aard- en ruimtewetenschappen basisschool en onderbouw"
subject: earth
language: nl
chapter: 18
exercises: 12
source: https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/18-platentektoniek-de-bewegende-puzzel
license: CC-BY-NC-SA-4.0
credit: "One Earth and Space Sciences Book, One Course (one-course.com)"
---

# Hoofdstuk 18 — Platentektoniek: de bewegende puzzel

Spreid een [wereldkaart](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-world-map) uit op tafel en kijk naar de twee [kusten](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/2-landschappen-om-ons-heen#def-g1-landscapes-around-us-water) van de Atlantische [Oceaan](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/3-water-op-aarde#def-g2-water-on-earth-ocean). De grote bolling van Brazilië lijkt gemaakt om in de holte van de westkust van Afrika te schuiven, alsof iemand één stuk land in tweeën had gesneden en de helften uit elkaar had geduwd. De eersten die goede [kaarten](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/4-van-tekening-tot-kaart#def-g2-drawing-to-map-map) van beide [kusten](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/2-landschappen-om-ons-heen#def-g1-landscapes-around-us-water) drukten, zagen het meteen. Drie eeuwen lang bleef het een curiositeit. In de twintigste eeuw werd het het beginpunt van de theorie die nu verklaart waarom de grond in Japan schudt, waarom de Andes zo hoog zijn, waarom IJsland langzaam breder wordt — en waarom de [kaart](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/4-van-tekening-tot-kaart#def-g2-drawing-to-map-map) op tafel maar een momentopname is van een wereld die beweegt.

![Zuid-Amerika naast Afrika: in een puzzel is het passen een spelletje; op de echte Aarde is het een aanwijzing.](https://one-course.com/images/onecourse/chapters/earth-1/g7-plate-tectonics/img-5dd6f6a439de.jpg)

*Zuid-Amerika naast Afrika: in een puzzel is het passen een spelletje; op de echte Aarde is het een aanwijzing.*

**Wat je al weet.**

De Aarde heeft drie hoofdlagen: een dunne *[aardkorst](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/16-het-binnenste-van-de-aarde#def-g6-inside-the-earth-layers)* van [gesteente](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/5-stenen-kiezels-en-zand#def-g3-stones-pebbles-sand-rock), een dikke *[mantel](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/16-het-binnenste-van-de-aarde#def-g6-inside-the-earth-layers)* van heet [gesteente](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/5-stenen-kiezels-en-zand#def-g3-stones-pebbles-sand-rock) en een metalen *[kern](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/16-het-binnenste-van-de-aarde#def-g6-inside-the-earth-layers)*; de temperatuur stijgt met de diepte ([Hoofdstuk 16](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/16-het-binnenste-van-de-aarde#ch-g6-inside-the-earth)). Een plaats op de [globe](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-globe) wordt bepaald door haar [breedtegraad](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/14-breedte-lengte-en-tijdzones#def-g6-latitude-longitude-latitude) en haar [lengtegraad](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/14-breedte-lengte-en-tijdzones#def-g6-latitude-longitude-longitude) ([Hoofdstuk 14](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/14-breedte-lengte-en-tijdzones#ch-g6-latitude-longitude)).

## 18.1 Continenten die ooit in elkaar pasten

**Definitie 18.1 (Continentverschuiving).**

*Continentverschuiving* is het idee dat de [continenten](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-continent) langzaam over het aardoppervlak bewegen, zodat hun plaats, en de vorm van de [oceanen](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/3-water-op-aarde#def-g2-water-on-earth-ocean) ertussen, in de loop van de tijd veranderd zijn.

**Definitie 18.2 (Supercontinent).**

Een *supercontinent* is één landmassa die bestaat uit alle, of bijna alle, [continenten](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-continent) samen. Het laatste, *Pangea* (“alle landen” in het Grieks), begon tussen ongeveer 225 en 200 miljoen jaar geleden uiteen te vallen.

De wetenschapper die [continentverschuiving](#def-g7-plate-tectonics-continental-drift) verdedigde als een echte theorie, met bewijzen, was Alfred Wegener. Hij verzamelde vier soorten aanwijzingen.

1. **De vorm van de [kusten](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/2-landschappen-om-ons-heen#def-g1-landscapes-around-us-water).** Zuid-Amerika en Afrika passen in elkaar als twee stukjes van een legpuzzel, en dat geldt ook voor een aantal andere kustlijnen.
2. **Fossielen.** Dezelfde fossiele dieren en planten worden gevonden op [continenten](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-continent) die nu door duizenden kilometers [oceaan](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/3-water-op-aarde#def-g2-water-on-earth-ocean) gescheiden zijn. *Mesosaurus* was een klein reptiel dat in [zoet water](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/3-water-op-aarde#def-g2-water-on-earth-salt-fresh) leefde: het kan geen [oceaan](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/3-water-op-aarde#def-g2-water-on-earth-ocean) zijn overgezwommen, maar toch liggen zijn fossielen zowel in Brazilië als in zuidelijk Afrika.
3. **[Gesteenten](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/5-stenen-kiezels-en-zand#def-g3-stones-pebbles-sand-rock).** [Gesteenten](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/5-stenen-kiezels-en-zand#def-g3-stones-pebbles-sand-rock) van dezelfde soort en dezelfde ouderdom, en oude [gebergten](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/9-de-natuurkundige-kaart-van-de-wereld#def-g4-world-physical-map-range) met dezelfde vorm, stoppen aan de ene [kust](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/2-landschappen-om-ons-heen#def-g1-landscapes-around-us-water) en gaan verder aan de overkant, zoals de regels op een gescheurde krant.
4. **Klimaten van vroeger.** Steenkool, gemaakt van de planten van warme, moerassige bossen, wordt gevonden op Antarctica; sporen van vroegere gletsjers worden gevonden in delen van Afrika die nu heet en droog zijn. Deze landen moeten ooit in andere klimaten hebben gelegen, op andere breedtegraden.

![De zuidelijke continenten weer in elkaar gezet. Elke gekleurde band verbindt de plaatsen waar nu één fossiele soort wordt gevonden: de landreptielen Cynognathus en Lystrosaurus, het zoetwaterreptiel Mesosaurus en de varen Glossopteris. Als de continenten uit elkaar liggen, raken de banden verspreid; als ze aan elkaar liggen, lopen de banden zonder onderbreking door. Kaart: U.S. Geological Survey, This Dynamic Earth (publiek domein).](https://one-course.com/images/onecourse/chapters/earth-1/g7-plate-tectonics/img-c85ca9dad517.jpg)

*De zuidelijke [continenten](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-continent) weer in elkaar gezet. Elke gekleurde band verbindt de plaatsen waar nu één fossiele soort wordt gevonden: de landreptielen *Cynognathus* en *Lystrosaurus*, het zoetwaterreptiel *Mesosaurus* en de varen *Glossopteris*. Als de [continenten](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-continent) uit elkaar liggen, raken de banden verspreid; als ze aan elkaar liggen, lopen de banden zonder onderbreking door. [Kaart](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/4-van-tekening-tot-kaart#def-g2-drawing-to-map-map): U.S. Geological Survey, *This Dynamic Earth* (publiek domein).*

**Geschiedenis — Het idee van Wegener, 1912–1930.**

Alfred Wegener, een 32-jarige Duitse meteoroloog, zette de theorie van de [continentverschuiving](#def-g7-plate-tectonics-continental-drift) in 1912 uiteen in twee artikelen. De meeste geologen verwierpen haar. Het sterkste bezwaar was dat Wegener niet kon zeggen *wat* de [continenten](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-continent) bewoog: hij dacht dat ze door het [gesteente](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/5-stenen-kiezels-en-zand#def-g3-stones-pebbles-sand-rock) van de oceaanbodem ploegden, en de natuurkundige Harold Jeffreys liet zien dat vaste [continenten](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-continent) dat niet konden zonder te breken. Wegener bleef bewijzen verzamelen tot hij in 1930 tijdens een expeditie op de ijskap van Groenland stierf. Het antwoord dat hij miste, kwam van de bodem van de [oceanen](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/3-water-op-aarde#def-g2-water-on-earth-ocean), die na de jaren 1950 werd verkend: dat wordt in een later jaar verteld.

## 18.2 De platen

De aanwijzingen van Wegener klopten, maar zijn [continenten](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-continent) waren de verkeerde stukken. Niet alleen de [continenten](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-continent) bewegen: de hele buitenste schil van de Aarde, onder de [continenten](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-continent) en onder de [oceanen](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/3-water-op-aarde#def-g2-water-on-earth-ocean), is in stukken gebroken.

**Definitie 18.3 (Tektonische plaat).**

Een *tektonische plaat* (of gewoon een plaat) is een grote, stijve schol van [gesteente](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/5-stenen-kiezels-en-zand#def-g3-stones-pebbles-sand-rock) die deel uitmaakt van de buitenste schil van de Aarde. Een plaat bestaat uit de [aardkorst](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/16-het-binnenste-van-de-aarde#def-g6-inside-the-earth-layers) en uit het bovenste, koude en stijve deel van de [mantel](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/16-het-binnenste-van-de-aarde#def-g6-inside-the-earth-layers), samen gemiddeld minstens 80 kilometer dik; ze beweegt langzaam over de hetere en zachtere [mantel](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/16-het-binnenste-van-de-aarde#def-g6-inside-the-earth-layers) eronder.

**Definitie 18.4 (Platentektoniek).**

*Platentektoniek* is de theorie dat de buitenste schil van de Aarde is verdeeld in [platen](#def-g7-plate-tectonics-plate) die ten opzichte van elkaar bewegen, en dat de meeste [aardbevingen](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/8-vulkanen-en-aardbevingen-een-eerste-blik#def-g4-volcanoes-earthquakes-first-look-earthquake), [vulkanen](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/8-vulkanen-en-aardbevingen-een-eerste-blik#def-g4-volcanoes-earthquakes-first-look-volcano) en [gebergten](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/9-de-natuurkundige-kaart-van-de-wereld#def-g4-world-physical-map-range) ontstaan waar [platen](#def-g7-plate-tectonics-plate) elkaar ontmoeten.

**Opmerking 18.5 (Hoeveel platen?).**

Ongeveer een dozijn [platen](#def-g7-plate-tectonics-plate) is groot; veel meer zijn klein. Een gedetailleerde [kaart](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/4-van-tekening-tot-kaart#def-g2-drawing-to-map-map) die geologen gebruiken, telt er 52. Een [plaat](#def-g7-plate-tectonics-plate) kan een [continent](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-continent) dragen, een [oceaan](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/3-water-op-aarde#def-g2-water-on-earth-ocean), of allebei: de Zuid-Amerikaanse [plaat](#def-g7-plate-tectonics-plate) draagt heel Zuid-Amerika en de westelijke helft van het zuiden van de Atlantische [Oceaan](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/3-water-op-aarde#def-g2-water-on-earth-ocean). De Pacifische [plaat](#def-g7-plate-tectonics-plate), de grootste, draagt bijna helemaal geen land.

![De belangrijkste tektonische platen. Rood: platen die uit elkaar bewegen; blauw met driehoekjes: de ene plaat zakt onder de andere (de driehoekjes staan op de plaat die boven blijft); grijs: platen die tegen elkaar duwen over een brede zone van gebergten; donkerrood: platen die langs elkaar schuiven. Plaatgrenzen naar P. Bird (2003); kustlijnen van Natural Earth.](https://one-course.com/images/onecourse/chapters/earth-1/g7-plate-tectonics/fig-67516165e750.svg)

*De belangrijkste tektonische [platen](#def-g7-plate-tectonics-plate). Rood: [platen](#def-g7-plate-tectonics-plate) die uit elkaar bewegen; blauw met driehoekjes: de ene [plaat](#def-g7-plate-tectonics-plate) zakt onder de andere (de driehoekjes staan op de [plaat](#def-g7-plate-tectonics-plate) die boven blijft); grijs: [platen](#def-g7-plate-tectonics-plate) die tegen elkaar duwen over een brede zone van [gebergten](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/9-de-natuurkundige-kaart-van-de-wereld#def-g4-world-physical-map-range); donkerrood: [platen](#def-g7-plate-tectonics-plate) die langs elkaar schuiven. [Plaatgrenzen](#def-g7-plate-tectonics-plate-boundary) naar P. Bird (2003); kustlijnen van Natural Earth.*

Hoe weten we waar de ene [plaat](#def-g7-plate-tectonics-plate) ophoudt en de volgende begint? Kijk waar de Aarde onrustig is.

**Propositie 18.6 (Aardbevingen en vulkanen tekenen de plaatgrenzen).**

[Aardbevingen](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/8-vulkanen-en-aardbevingen-een-eerste-blik#def-g4-volcanoes-earthquakes-first-look-earthquake) en [vulkanen](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/8-vulkanen-en-aardbevingen-een-eerste-blik#def-g4-volcanoes-earthquakes-first-look-volcano) liggen niet willekeurig verspreid over de Aarde: de meeste liggen langs smalle gordels, en die gordels zijn de randen van de [platen](#def-g7-plate-tectonics-plate). Van de 7 031 [aardbevingen](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/8-vulkanen-en-aardbevingen-een-eerste-blik#def-g4-volcanoes-earthquakes-first-look-earthquake) met een magnitude van 6 of meer die tussen 1976 en 2025 zijn geregistreerd, vonden er 6 472 — dat is 92 % — plaats op minder dan $300\,\mathrm{km}$ van een [plaatgrens](#def-g7-plate-tectonics-plate-boundary).

![Grote aardbevingen en recente vulkanen. Vergelijk met de kaart van de platen hierboven: de stippen en de driehoekjes tekenen de plaatgrenzen. Gegevens: aardbevingscatalogus van de U.S. Geological Survey; Smithsonian Global Volcanism Program.](https://one-course.com/images/onecourse/chapters/earth-1/g7-plate-tectonics/fig-54e521f5a56c.svg)

*Grote [aardbevingen](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/8-vulkanen-en-aardbevingen-een-eerste-blik#def-g4-volcanoes-earthquakes-first-look-earthquake) en recente [vulkanen](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/8-vulkanen-en-aardbevingen-een-eerste-blik#def-g4-volcanoes-earthquakes-first-look-volcano). Vergelijk met de [kaart](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/4-van-tekening-tot-kaart#def-g2-drawing-to-map-map) van de [platen](#def-g7-plate-tectonics-plate) hierboven: de stippen en de driehoekjes tekenen de [plaatgrenzen](#def-g7-plate-tectonics-plate-boundary). Gegevens: aardbevingscatalogus van de U.S. Geological Survey; Smithsonian Global Volcanism Program.*

## 18.3 Drie soorten plaatgrenzen

**Definitie 18.7 (Plaatgrens).**

Een *plaatgrens* is de lijn, of de smalle zone, waar twee [platen](#def-g7-plate-tectonics-plate) elkaar ontmoeten. Naar de manier waarop de twee [platen](#def-g7-plate-tectonics-plate) ten opzichte van elkaar bewegen, is een plaatgrens van een van drie soorten:

- bij een *divergente grens* bewegen de twee [platen](#def-g7-plate-tectonics-plate) uit elkaar;
- bij een *convergente grens* bewegen de twee [platen](#def-g7-plate-tectonics-plate) naar elkaar toe;
- bij een *transforme grens* schuiven de twee [platen](#def-g7-plate-tectonics-plate) zij aan zij langs elkaar.

**Voorbeeld 18.8 (Divergente grenzen: IJsland en Oost-Afrika).**

Midden door de Atlantische [Oceaan](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/3-water-op-aarde#def-g2-water-on-earth-ocean) loopt een keten van onderzeese [bergen](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/2-landschappen-om-ons-heen#def-g1-landscapes-around-us-landform), de Midden-Atlantische Rug, waar de [platen](#def-g7-plate-tectonics-plate) aan weerszijden uit elkaar bewegen. Heet [gesteente](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/5-stenen-kiezels-en-zand#def-g3-stones-pebbles-sand-rock) uit de [mantel](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/16-het-binnenste-van-de-aarde#def-g6-inside-the-earth-layers) stijgt op in de opening, smelt gedeeltelijk en wordt nieuwe zeebodem: een [divergente grens](#def-g7-plate-tectonics-plate-boundary) bouwt nieuwe [plaat](#def-g7-plate-tectonics-plate). IJsland is een stuk van deze rug dat boven de [zee](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/3-water-op-aarde#def-g2-water-on-earth-ocean) uitsteekt: daar beweegt Noord-Amerika naar het westen en Eurazië naar het oosten, en wordt het eiland langzaam opengescheurd. Tussen 1975 en 1984 werden de spleten bij de [vulkaan](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/8-vulkanen-en-aardbevingen-een-eerste-blik#def-g4-volcanoes-earthquakes-first-look-volcano) Krafla, in het noorden van het eiland, in totaal ongeveer 7 meter wijder. Een [divergente grens](#def-g7-plate-tectonics-plate-boundary) kan ook door een [continent](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-continent) lopen: langs de Oost-Afrikaanse Slenk begint Afrika te splijten, en de Rode [Zee](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/3-water-op-aarde#def-g2-water-on-earth-ocean) is een jonge [oceaan](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/3-water-op-aarde#def-g2-water-on-earth-ocean) die Arabië al van Afrika heeft gescheiden.

**Voorbeeld 18.9 (Convergente grenzen: de Andes en de Himalaya).**

Voor de westkust van Zuid-Amerika beweegt de Nazcaplaat, die [oceaan](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/3-water-op-aarde#def-g2-water-on-earth-ocean) draagt, naar de Zuid-Amerikaanse [plaat](#def-g7-plate-tectonics-plate) toe, die een [continent](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-continent) draagt. De oceanische [plaat](#def-g7-plate-tectonics-plate), die zwaarder is, buigt en zakt onder het [continent](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-continent), diep de [mantel](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/16-het-binnenste-van-de-aarde#def-g6-inside-the-earth-layers) in. Langs de lijn waar ze naar beneden gaat, duikt de zeebodem weg in een diepe trog; boven de zakkende [plaat](#def-g7-plate-tectonics-plate) wordt het land geschud door [aardbevingen](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/8-vulkanen-en-aardbevingen-een-eerste-blik#def-g4-volcanoes-earthquakes-first-look-earthquake) en staan er rijen [vulkanen](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/8-vulkanen-en-aardbevingen-een-eerste-blik#def-g4-volcanoes-earthquakes-first-look-volcano): de Andes. In het westen van de Stille [Oceaan](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/3-water-op-aarde#def-g2-water-on-earth-ocean), waar de ene oceanische [plaat](#def-g7-plate-tectonics-plate) onder een andere zakt, liggen de troggen die de diepste plaatsen op Aarde zijn: de Marianentrog is bijna $11\,000\,\mathrm{m}$ diep. Als twee [continenten](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-continent) elkaar ontmoeten, zakt geen van beide: de korst wordt samengedrukt en dikker. India botste ongeveer 50 miljoen jaar geleden met Azië, en de twee [platen](#def-g7-plate-tectonics-plate) duwen nog steeds; zo zijn de Himalaya en het Hoogland van Tibet omhooggekomen.

**Voorbeeld 18.10 (Een transforme grens: de San Andreasbreuk).**

In Californië schuift de Pacifische [plaat](#def-g7-plate-tectonics-plate) naar het noordwesten langs de Noord-Amerikaanse [plaat](#def-g7-plate-tectonics-plate), langs de San Andreasbreuk, die ongeveer $1300\,\mathrm{km}$ lang is. Daar wordt geen [plaat](#def-g7-plate-tectonics-plate) gemaakt of vernietigd; de twee [platen](#def-g7-plate-tectonics-plate) schuren langs elkaar, en de schokken van dat schuren zijn [aardbevingen](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/8-vulkanen-en-aardbevingen-een-eerste-blik#def-g4-volcanoes-earthquakes-first-look-earthquake).

![Boven: een doorsnede door twee plaatgrenzen (niet op schaal; de diepten zijn sterk overdreven). Bij de rug bewegen de platen uit elkaar en stijgt heet gesteente op uit de mantel; bij de trog zakt de oceanische plaat onder het continent, en het gesteente dat erboven smelt, voedt vulkanen. Onder: een transforme grens van bovenaf gezien.](https://one-course.com/images/onecourse/chapters/earth-1/g7-plate-tectonics/fig-65e5da951e6f.svg)

![Boven: een doorsnede door twee plaatgrenzen (niet op schaal; de diepten zijn sterk overdreven). Bij de rug bewegen de platen uit elkaar en stijgt heet gesteente op uit de mantel; bij de trog zakt de oceanische plaat onder het continent, en het gesteente dat erboven smelt, voedt vulkanen. Onder: een transforme grens van bovenaf gezien.](https://one-course.com/images/onecourse/chapters/earth-1/g7-plate-tectonics/fig-4c8236cd711d.svg)

*Boven: een doorsnede door twee [plaatgrenzen](#def-g7-plate-tectonics-plate-boundary) (niet op schaal; de diepten zijn sterk overdreven). Bij de rug bewegen de [platen](#def-g7-plate-tectonics-plate) uit elkaar en stijgt heet [gesteente](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/5-stenen-kiezels-en-zand#def-g3-stones-pebbles-sand-rock) op uit de [mantel](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/16-het-binnenste-van-de-aarde#def-g6-inside-the-earth-layers); bij de trog zakt de oceanische [plaat](#def-g7-plate-tectonics-plate) onder het [continent](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-continent), en het [gesteente](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/5-stenen-kiezels-en-zand#def-g3-stones-pebbles-sand-rock) dat erboven smelt, voedt [vulkanen](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/8-vulkanen-en-aardbevingen-een-eerste-blik#def-g4-volcanoes-earthquakes-first-look-volcano). Onder: een [transforme grens](#def-g7-plate-tectonics-plate-boundary) van bovenaf gezien.*

![De San Andreasbreuk dwars door de Carrizo Plain, Californië, gezien vanuit een vliegtuig: het lange rechte dal is de grens tussen de Pacifische plaat (links) en de Noord-Amerikaanse plaat (rechts). Foto: Robert E. Wallace, U.S. Geological Survey (publiek domein).](https://one-course.com/images/onecourse/chapters/earth-1/g7-plate-tectonics/img-4027fe8fc9e1.jpg)

*De San Andreasbreuk dwars door de Carrizo Plain, Californië, gezien vanuit een vliegtuig: het lange rechte [dal](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/2-landschappen-om-ons-heen#def-g1-landscapes-around-us-landform) is de grens tussen de Pacifische [plaat](#def-g7-plate-tectonics-plate) (links) en de Noord-Amerikaanse [plaat](#def-g7-plate-tectonics-plate) (rechts). Foto: Robert E. Wallace, U.S. Geological Survey (publiek domein).*

**Methode 18.11 (Een plaatgrens op een kaart herkennen).**

Om te bepalen wat voor grens twee [platen](#def-g7-plate-tectonics-plate) scheidt:

1. zoek op een [kaart](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/4-van-tekening-tot-kaart#def-g2-drawing-to-map-map) van de plaatbewegingen de pijlen aan weerszijden van de grens;
2. als ze van de grens af wijzen, is die divergent; als ze ernaartoe wijzen, convergent; als ze evenwijdig aan de grens lopen en in tegengestelde richtingen wijzen, transform;
3. controleer met het [landschap](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/2-landschappen-om-ons-heen#def-g1-landscapes-around-us-landscape) : een rug midden in een [oceaan](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/3-water-op-aarde#def-g2-water-on-earth-ocean) of een slenk dwars door een [continent](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-continent) hoort bij een [divergente grens](#def-g7-plate-tectonics-plate-boundary) ; een diepe trog met een rij [vulkanen](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/8-vulkanen-en-aardbevingen-een-eerste-blik#def-g4-volcanoes-earthquakes-first-look-volcano) , of een hoog [gebergte](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/9-de-natuurkundige-kaart-van-de-wereld#def-g4-world-physical-map-range) , bij een convergente; een lange rechte breuk zonder het een of het ander bij een [transforme grens](#def-g7-plate-tectonics-plate-boundary) .

## 18.4 Hoe snel bewegen platen?

**Propositie 18.12 (Een paar centimeter per jaar).**

Twee naburige [platen](#def-g7-plate-tectonics-plate) bewegen ten opzichte van elkaar met een snelheid van een paar centimeter per jaar: van ongeveer 2 centimeter per jaar in het noorden van de Atlantische [Oceaan](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/3-water-op-aarde#def-g2-water-on-earth-ocean) tot meer dan 14 centimeter per jaar bij de Oost-Pacifische Rug, de rug die op Aarde het snelst uitspreidt.

![Hoe snel platen bewegen bij zes plaatgrenzen: gemiddelden langs elke grens, berekend uit het platenmodel van P. Bird (2003).](https://one-course.com/images/onecourse/chapters/earth-1/g7-plate-tectonics/fig-4af2c617203f.svg)

*Hoe snel [platen](#def-g7-plate-tectonics-plate) bewegen bij zes [plaatgrenzen](#def-g7-plate-tectonics-plate-boundary): gemiddelden langs elke grens, berekend uit het platenmodel van P. Bird (2003).*

**Methode 18.13 (Van centimeter per jaar naar kilometer per miljoen jaar).**

Een kilometer is $100\,000$ centimeter. Een snelheid van $1\,\mathrm{cm}$ per jaar, een miljoen jaar volgehouden, legt dus $1\,000\,000$ centimeter af, dat is $10\,\mathrm{km}$. Daarom:

$$
1\ \text{cm per jaar} = 10\ \text{km per miljoen jaar}.
$$

Vermenigvuldig een snelheid in centimeter per jaar met 10 om kilometer per miljoen jaar te krijgen; vermenigvuldig daarna met een aantal miljoenen jaren om een afstand in kilometer te krijgen, of deel een afstand door de snelheid om een tijd te krijgen.

**Voorbeeld 18.14 (De Atlantische Oceaan groeit).**

Gemiddeld bewegen de twee kanten van de Midden-Atlantische Rug met ongeveer $2.5\,\mathrm{cm}$ per jaar uit elkaar, dat is $25\,\mathrm{km}$ per miljoen jaar. In 100 miljoen jaar maakt dat $2500\,\mathrm{km}$: lang genoeg volgehouden opent een snelheid die veel te traag is om in een mensenleven te merken een [oceaan](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/3-water-op-aarde#def-g2-water-on-earth-ocean).

**Opmerking 18.15 (De beweging nu meten).**

Zulke trage bewegingen worden nu rechtstreeks gemeten. Vaste meetstations die op het [vaste gesteente](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/5-stenen-kiezels-en-zand#def-g3-stones-pebbles-sand-rock) zijn bevestigd, ontvangen de signalen van plaatsbepalingssatellieten en berekenen dag na dag hun eigen positie, tot op een paar millimeter. Na een paar jaar zie je dat stations op verschillende [platen](#def-g7-plate-tectonics-plate) uit elkaar gaan of naar elkaar toe komen, met de snelheden die uit de [gesteenten](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/5-stenen-kiezels-en-zand#def-g3-stones-pebbles-sand-rock) over miljoenen jaren zijn afgeleid. Plaatsbepaling met satellieten zelf is het onderwerp van [Hoofdstuk 32](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/32-kaarten-van-de-hele-aarde#ch-g9-maps-of-the-earth).

![Een vast meetstation voor plaatsbepaling: de antenne is aan het gesteente vastgeschroefd, dus beweegt ze mee met de plaat.](https://one-course.com/images/onecourse/chapters/earth-1/g7-plate-tectonics/img-504cfc0c42ce.jpg)

*Een vast meetstation voor plaatsbepaling: de antenne is aan het [gesteente](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/5-stenen-kiezels-en-zand#def-g3-stones-pebbles-sand-rock) vastgeschroefd, dus beweegt ze mee met de [plaat](#def-g7-plate-tectonics-plate).*

## 18.5 Oefeningen

**Oefening 18.1 ★.**

Wat is [continentverschuiving](#def-g7-plate-tectonics-continental-drift)? Noem de vier soorten aanwijzingen die Wegener gebruikte om haar te verdedigen.

**Oplossing van Oefening 18.1.**

[Continentverschuiving](#def-g7-plate-tectonics-continental-drift) is het idee dat de [continenten](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-continent) langzaam over het aardoppervlak bewegen, zodat hun plaats in de loop van de tijd veranderd is. De aanwijzingen van Wegener: het passen van de kustlijnen (Zuid-Amerika en Afrika); dezelfde fossielen op [continenten](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-continent) die nu door [oceanen](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/3-water-op-aarde#def-g2-water-on-earth-ocean) gescheiden zijn; dezelfde [gesteenten](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/5-stenen-kiezels-en-zand#def-g3-stones-pebbles-sand-rock) en oude [gebergten](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/9-de-natuurkundige-kaart-van-de-wereld#def-g4-world-physical-map-range) aan weerszijden van een [oceaan](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/3-water-op-aarde#def-g2-water-on-earth-ocean); sporen van vroegere klimaten op de verkeerde plaats (steenkool op Antarctica, gletsjerafzettingen in het hete, droge Afrika).

**Oefening 18.2 ★.**

Noem de drie soorten [plaatgrenzen](#def-g7-plate-tectonics-plate-boundary) en zeg voor elke soort hoe de twee [platen](#def-g7-plate-tectonics-plate) ten opzichte van elkaar bewegen.

**Oplossing van Oefening 18.2.**

Divergent: de [platen](#def-g7-plate-tectonics-plate) bewegen uit elkaar. Convergent: ze bewegen naar elkaar toe. Transform: ze schuiven zij aan zij langs elkaar.

**Oefening 18.3 ★.**

Kijk naar de [kaart](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/4-van-tekening-tot-kaart#def-g2-drawing-to-map-map) van de [aardbevingen](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/8-vulkanen-en-aardbevingen-een-eerste-blik#def-g4-volcanoes-earthquakes-first-look-earthquake) en [vulkanen](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/8-vulkanen-en-aardbevingen-een-eerste-blik#def-g4-volcanoes-earthquakes-first-look-volcano). Noem twee gebieden in de wereld met veel grote [aardbevingen](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/8-vulkanen-en-aardbevingen-een-eerste-blik#def-g4-volcanoes-earthquakes-first-look-earthquake), en één [continent](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-continent) dat er in het midden bijna geen heeft.

**Oplossing van Oefening 18.3.**

Bijvoorbeeld helemaal rond de Stille [Oceaan](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/3-water-op-aarde#def-g2-water-on-earth-ocean) (Japan, Indonesië, de Andes), en de gordel die van de Middellandse [Zee](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/3-water-op-aarde#def-g2-water-on-earth-ocean) tot de Himalaya loopt. Bijna geen grote [aardbevingen](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/8-vulkanen-en-aardbevingen-een-eerste-blik#def-g4-volcanoes-earthquakes-first-look-earthquake) in het midden van Afrika of van Australië (ook niet in Noord-Amerika ten oosten van de Rocky Mountains, of in Brazilië).

**Oefening 18.4 ★.**

Fossielen van *Mesosaurus*, een klein reptiel dat in [zoet water](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/3-water-op-aarde#def-g2-water-on-earth-salt-fresh) leefde, worden gevonden in Brazilië en in zuidelijk Afrika. Waarom is dit een aanwijzing dat de twee [continenten](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-continent) ooit aan elkaar vastzaten?

**Oplossing van Oefening 18.4.**

Een zoetwaterdier kon geen duizenden kilometers zoute [oceaan](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/3-water-op-aarde#def-g2-water-on-earth-ocean) oversteken. Dat het aan beide kanten wordt gevonden, betekent dat de twee plaatsen vroeger door land met elkaar verbonden waren, in één [continent](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-continent), toen *Mesosaurus* leefde.

**Oefening 18.5 ★★.**

Er wordt steenkool gevonden op Antarctica. Wat zegt dit over het [klimaat](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/11-weer-en-klimaat#def-g5-weather-and-climate-climate) waarin de steenkool is ontstaan, en wat kunnen we concluderen over waar Antarctica toen lag?

**Oplossing van Oefening 18.5.**

Steenkool ontstaat uit de planten van warme, natte, moerassige bossen: het [klimaat](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/11-weer-en-klimaat#def-g5-weather-and-climate-climate) was warm en vochtig. Zulke bossen kunnen nu niet groeien bij de [Zuidpool](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-poles), dus moet Antarctica ooit veel dichter bij de [evenaar](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-equator) hebben gelegen: het is verschoven.

**Oefening 18.6 ★★.**

Zeg welke soort [plaatgrens](#def-g7-plate-tectonics-plate-boundary) er op elk van deze plaatsen ligt: de Midden-Atlantische Rug; de Andes; de San Andreasbreuk; de Himalaya; de Oost-Afrikaanse Slenk.

**Oplossing van Oefening 18.6.**

Midden-Atlantische Rug: divergent. Andes: convergent (een oceanische [plaat](#def-g7-plate-tectonics-plate) zakt onder een [continent](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-continent)). San Andreasbreuk: transform. Himalaya: convergent (twee [continenten](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-continent) botsen). Oost-Afrikaanse Slenk: divergent (een [continent](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-continent) dat splijt).

**Oefening 18.7 ★★.**

Zet een snelheid van $2.5\,\mathrm{cm}$ per jaar om in kilometer per miljoen jaar. Hoe ver zouden twee punten aan weerszijden van de grens met deze snelheid in 60 miljoen jaar uit elkaar bewegen?

**Oplossing van Oefening 18.7.**

$2.5 \times 10 = 25$ kilometer per miljoen jaar; in 60 miljoen jaar: $25 \times 60 = 1500\,\mathrm{km}$.

**Oefening 18.8 ★★.**

Tussen 1975 en 1984 — negen jaar — werden de spleten bij de [vulkaan](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/8-vulkanen-en-aardbevingen-een-eerste-blik#def-g4-volcanoes-earthquakes-first-look-volcano) Krafla in IJsland in totaal ongeveer $7\,\mathrm{m}$ wijder. Hoeveel werden ze gemiddeld per jaar wijder, in centimeter? Vergelijk dat met de gemiddelde snelheid van de Midden-Atlantische Rug, ongeveer $2.5\,\mathrm{cm}$ per jaar, en bedenk waarom de twee getallen zo verschillen.

**Oplossing van Oefening 18.8.**

$7\,\mathrm{m} = 700\,\mathrm{cm}$, en $700 \div 9 \approx 78$: ongeveer $78\,\mathrm{cm}$ per jaar, zo’n 30 keer het gemiddelde van $2.5\,\mathrm{cm}$ per jaar. De [platen](#def-g7-plate-tectonics-plate) schuiven aan het oppervlak niet gelijkmatig uit elkaar: de spanning bouwt jarenlang op en komt vrij in korte uitbarstingen, waarbij de spleten in één keer meters opengaan. Over lange perioden middelen rustige jaren en uitbarstingen zich uit tot een paar centimeter per jaar.

**Oefening 18.9 ★★.**

De theorie van Wegener werd tientallen jaren verworpen. Welke vraag kon hij niet beantwoorden? Wat verandert de theorie van de [platentektoniek](#def-g7-plate-tectonics-plate-tectonics) aan zijn beeld van bewegende [continenten](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-continent)?

**Oplossing van Oefening 18.9.**

Hij kon niet zeggen welke kracht de [continenten](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-continent) beweegt, en de beweging die hij zich voorstelde ([continenten](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-continent) die door de oceaanbodem ploegen) was onmogelijk. In de [platentektoniek](#def-g7-plate-tectonics-plate-tectonics) ploegen de [continenten](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-continent) nergens doorheen: ze worden meegedragen, samen met de oceaanbodem eromheen, door [platen](#def-g7-plate-tectonics-plate) die als hele stukken van de buitenste schil van de Aarde bewegen.

**Oefening 18.10 ★★.**

Kijk naar de doorsnede door twee [plaatgrenzen](#def-g7-plate-tectonics-plate-boundary). Waar ligt de zeebodem het hoogst, en waar het diepst? Waar wordt nieuwe [plaat](#def-g7-plate-tectonics-plate) gemaakt, en waar gaat een [plaat](#def-g7-plate-tectonics-plate) terug de [mantel](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/16-het-binnenste-van-de-aarde#def-g6-inside-the-earth-layers) in?

**Oplossing van Oefening 18.10.**

Het hoogst bij de rug, het diepst bij de trog. Nieuwe [plaat](#def-g7-plate-tectonics-plate) wordt gemaakt bij de rug, waar heet [gesteente](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/5-stenen-kiezels-en-zand#def-g3-stones-pebbles-sand-rock) uit de [mantel](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/16-het-binnenste-van-de-aarde#def-g6-inside-the-earth-layers) opstijgt; de oceanische [plaat](#def-g7-plate-tectonics-plate) gaat bij de trog terug de [mantel](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/16-het-binnenste-van-de-aarde#def-g6-inside-the-earth-layers) in, waar ze onder het [continent](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-continent) zakt.

**Oefening 18.11 ★★★.**

Bij de Oost-Pacifische Rug bewegen de [platen](#def-g7-plate-tectonics-plate) met ongeveer $14.2\,\mathrm{cm}$ per jaar uit elkaar, en bij de Noord-Atlantische rug met ongeveer $2.2\,\mathrm{cm}$ per jaar. Hoeveel keer sneller is de Oost-Pacifische Rug (afgerond op een heel getal)? Hoelang doet elke rug erover om $1000\,\mathrm{km}$ nieuwe oceaanbodem te openen?

**Oplossing van Oefening 18.11.**

$14.2 \div 2.2 \approx 6.45$: ongeveer 6 keer sneller. In kilometer per miljoen jaar zijn de snelheden 142 en 22. Tijden voor $1000\,\mathrm{km}$: $1000 \div 142 \approx 7$ miljoen jaar voor de Oost-Pacifische Rug; $1000 \div 22 \approx 45$ miljoen jaar voor de Noord-Atlantische rug.

**Oefening 18.12 ★★★.**

Van de 7 031 [aardbevingen](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/8-vulkanen-en-aardbevingen-een-eerste-blik#def-g4-volcanoes-earthquakes-first-look-earthquake) met een magnitude van 6 of meer die van 1976 tot 2025 zijn geregistreerd, vonden er 4 578 plaats op minder dan $100\,\mathrm{km}$ van de lijn van een [plaatgrens](#def-g7-plate-tectonics-plate-boundary) op de [kaart](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/4-van-tekening-tot-kaart#def-g2-drawing-to-map-map), 6 472 op minder dan $300\,\mathrm{km}$ en 6 786 op minder dan $500\,\mathrm{km}$. (a) Hoeveel vonden er plaats tussen $100\,\mathrm{km}$ en $300\,\mathrm{km}$ van de lijn? (b) Bereken, afgerond op een heel getal, het percentage van al deze [aardbevingen](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/8-vulkanen-en-aardbevingen-een-eerste-blik#def-g4-volcanoes-earthquakes-first-look-earthquake) dat op minder dan $100\,\mathrm{km}$ van de lijn plaatsvond. (c) Veel van de [aardbevingen](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/8-vulkanen-en-aardbevingen-een-eerste-blik#def-g4-volcanoes-earthquakes-first-look-earthquake) tussen $100\,\mathrm{km}$ en $300\,\mathrm{km}$ van de lijn liggen aan dezelfde kant van een diepe oceaantrog. Leg met wat er bij een [convergente grens](#def-g7-plate-tectonics-plate-boundary) gebeurt uit waarom een [aardbeving](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/8-vulkanen-en-aardbevingen-een-eerste-blik#def-g4-volcanoes-earthquakes-first-look-earthquake) die door een [plaatgrens](#def-g7-plate-tectonics-plate-boundary) wordt veroorzaakt zo ver van de lijn op de [kaart](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/4-van-tekening-tot-kaart#def-g2-drawing-to-map-map) kan plaatsvinden.

**Oplossing van Oefening 18.12.**

(a) $6472 - 4578 = 1894$ [aardbevingen](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/8-vulkanen-en-aardbevingen-een-eerste-blik#def-g4-volcanoes-earthquakes-first-look-earthquake). (b) $4578 \div 7031 \approx 0.651$, dat is 65 %. (c) De lijn op de [kaart](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/4-van-tekening-tot-kaart#def-g2-drawing-to-map-map) geeft de trog aan, waar de oceanische [plaat](#def-g7-plate-tectonics-plate) begint te zakken. De [plaat](#def-g7-plate-tectonics-plate) gaat niet recht naar beneden: ze zakt schuin onder de andere [plaat](#def-g7-plate-tectonics-plate), steeds dieper naarmate ze eronder verdwijnt. Langs de hele zakkende [plaat](#def-g7-plate-tectonics-plate) vinden [aardbevingen](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/8-vulkanen-en-aardbevingen-een-eerste-blik#def-g4-volcanoes-earthquakes-first-look-earthquake) plaats, dus liggen er veel onder de bovenliggende [plaat](#def-g7-plate-tectonics-plate), aan dezelfde kant van de trog, tientallen of honderden kilometers van de lijn. Een [plaatgrens](#def-g7-plate-tectonics-plate-boundary) is een zone, geen dunne lijn.

## 18.6 Probleem: Het zuiden van de Atlantische Oceaan opent zich

**Probleem 18.1.**

Weekendprobleem — een oceaan op de kaart opmeten en uitzoeken hoelang hij erover deed om open te gaan

Op een [kaart](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/4-van-tekening-tot-kaart#def-g2-drawing-to-map-map) van het zuiden van de Atlantische [Oceaan](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/3-water-op-aarde#def-g2-water-on-earth-ocean) volgt een leerling de [breedtecirkel](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/14-breedte-lengte-en-tijdzones#def-g6-latitude-longitude-latitude) van $23{}^{\circ}$ [zuiderbreedte](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/14-breedte-lengte-en-tijdzones#def-g6-latitude-longitude-latitude). Die verlaat de [kust](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/2-landschappen-om-ons-heen#def-g1-landscapes-around-us-water) van Zuid-Amerika bij Rio de Janeiro, op $43.2{}^{\circ}$ westerlengte, steekt de [oceaan](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/3-water-op-aarde#def-g2-water-on-earth-ocean) en de Midden-Atlantische Rug over, en bereikt de [kust](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/2-landschappen-om-ons-heen#def-g1-landscapes-around-us-water) van Afrika bij Walvisbaai, op $14.4{}^{\circ}$ oosterlengte. Op deze [breedtecirkel](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/14-breedte-lengte-en-tijdzones#def-g6-latitude-longitude-latitude) is één [lengtegraad](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/14-breedte-lengte-en-tijdzones#def-g6-latitude-longitude-longitude) $102\,\mathrm{km}$. Bij de rug bewegen de Zuid-Amerikaanse en de Afrikaanse [plaat](#def-g7-plate-tectonics-plate) op deze breedte met $3.4\,\mathrm{cm}$ per jaar uit elkaar.

![](https://one-course.com/images/onecourse/chapters/earth-1/g7-plate-tectonics/fig-081cc31932a2.svg)

**Deel I — De aanwijzingen van het passen.**

1. Noem op de fossielenkaart van dit hoofdstuk de fossielen waarvan de banden van Zuid-Amerika doorlopen naar Afrika.
2. Waarom kunnen de fossielen van *Mesosaurus* niet verklaard worden door een dier dat van het ene [continent](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-continent) naar het andere zwom?
3. Welk deel van Zuid-Amerika past in welk deel van Afrika?
4. Welke soort [plaatgrens](#def-g7-plate-tectonics-plate-boundary) loopt nu door het midden van het zuiden van de Atlantische [Oceaan](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/3-water-op-aarde#def-g2-water-on-earth-ocean) ? Hoe bewegen de twee [platen](#def-g7-plate-tectonics-plate) daar?

**Deel II — De oceaan opmeten.**

5. Hoeveel lengtegraden scheiden de twee [kusten](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/2-landschappen-om-ons-heen#def-g1-landscapes-around-us-water) langs de [breedtecirkel](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/14-breedte-lengte-en-tijdzones#def-g6-latitude-longitude-latitude) van $23{}^{\circ}$ [zuiderbreedte](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/14-breedte-lengte-en-tijdzones#def-g6-latitude-longitude-latitude) ?
6. Hoe breed is de [oceaan](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/3-water-op-aarde#def-g2-water-on-earth-ocean) , in kilometer, langs deze [breedtecirkel](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/14-breedte-lengte-en-tijdzones#def-g6-latitude-longitude-latitude) ? Rond af op tientallen kilometers.
7. Op de [evenaar](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-equator) is één [lengtegraad](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/14-breedte-lengte-en-tijdzones#def-g6-latitude-longitude-longitude) $111\,\mathrm{km}$ . Waarom is die op $23{}^{\circ}$ [zuiderbreedte](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/14-breedte-lengte-en-tijdzones#def-g6-latitude-longitude-latitude) maar $102\,\mathrm{km}$ ?
8. De rug loopt ongeveer door het midden van de [oceaan](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/3-water-op-aarde#def-g2-water-on-earth-ocean) . Hoe ver ligt elke [kust](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/2-landschappen-om-ons-heen#def-g1-landscapes-around-us-water) ongeveer van de rug?

**Deel III — De ouderdom van de oceaan.**

9. Zet de snelheid waarmee de twee [platen](#def-g7-plate-tectonics-plate) uit elkaar bewegen om in kilometer per miljoen jaar.
10. Als de [oceaan](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/3-water-op-aarde#def-g2-water-on-earth-ocean) altijd met deze snelheid was opengegaan, hoeveel miljoen jaar zou hij er dan over hebben gedaan om zijn huidige breedte te bereiken? Rond af op tientallen miljoenen jaren.
11. Geologen dateren het uiteenvallen van [Pangea](#def-g7-plate-tectonics-supercontinent) op tussen ongeveer 225 en 200 miljoen jaar geleden, en zeggen dat de Atlantische [Oceaan](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/3-water-op-aarde#def-g2-water-on-earth-ocean) in de laatste 100 tot 200 miljoen jaar is gegroeid. Klopt jouw antwoord daarmee?
12. Geef één reden waarom de werkelijke ouderdom van het zuiden van de Atlantische [Oceaan](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/3-water-op-aarde#def-g2-water-on-earth-ocean) kan verschillen van de ouderdom die jij vond.

**Oplossing van Probleem 18.1.**

**1.** *Mesosaurus*, *Cynognathus* en *Glossopteris* (de band van *Lystrosaurus* verbindt Afrika, India en Antarctica).

**2.** Het leefde in [zoet water](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/3-water-op-aarde#def-g2-water-on-earth-salt-fresh): het kon geen zoute [oceaan](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/3-water-op-aarde#def-g2-water-on-earth-ocean) van duizenden kilometers breed oversteken.

**3.** De bolling van het noordoosten van Brazilië past in de holte van de Golf van Guinee, aan de westkust van Afrika.

**4.** Een [divergente grens](#def-g7-plate-tectonics-plate-boundary), de Midden-Atlantische Rug: de Zuid-Amerikaanse [plaat](#def-g7-plate-tectonics-plate) beweegt naar het westen en de Afrikaanse [plaat](#def-g7-plate-tectonics-plate) naar het oosten, van elkaar af.

**5.** De [kusten](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/2-landschappen-om-ons-heen#def-g1-landscapes-around-us-water) liggen aan weerszijden van de [nulmeridiaan](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/14-breedte-lengte-en-tijdzones#def-g6-latitude-longitude-longitude): $43.2 + 14.4 = 57.6{}^{\circ}$.

**6.** $57.6 \times 102 = 5875.2$: ongeveer $5880\,\mathrm{km}$.

**7.** De [meridianen](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/14-breedte-lengte-en-tijdzones#def-g6-latitude-longitude-longitude) komen dichter bij elkaar naarmate je van de [evenaar](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-equator) naar een [pool](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-poles) gaat. De [breedtecirkel](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/14-breedte-lengte-en-tijdzones#def-g6-latitude-longitude-latitude) van $23{}^{\circ}$ [zuiderbreedte](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/14-breedte-lengte-en-tijdzones#def-g6-latitude-longitude-latitude) is een kleinere cirkel dan de [evenaar](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-equator), dus is elk van zijn 360 graden korter.

**8.** Ongeveer de helft van de breedte: $5880 \div 2 = 2940\,\mathrm{km}$.

**9.** $3.4 \times 10 = 34$ kilometer per miljoen jaar.

**10.** $5880 \div 34 \approx 173$: ongeveer 170 miljoen jaar.

**11.** Ja: 170 miljoen jaar ligt tussen 100 en 200 miljoen jaar, en het komt na het begin van het uiteenvallen van [Pangea](#def-g7-plate-tectonics-supercontinent), 225 tot 200 miljoen jaar geleden. Een eenvoudige berekening op een [kaart](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/4-van-tekening-tot-kaart#def-g2-drawing-to-map-map) geeft de juiste orde van grootte.

**12.** Bijvoorbeeld: de snelheid is niet altijd dezelfde geweest; de [continenten](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/6-de-globe-continenten-en-oceanen#def-g3-continents-and-oceans-continent) werden uitgerekt en dunner voordat ze spleten, dus de huidige [kusten](https://one-course.com/books/earth/1/nl/chapter/2-landschappen-om-ons-heen#def-g1-landscapes-around-us-water) zijn niet precies de lijn waarlangs ze uit elkaar braken.