9De natuurkundige kaart van de wereld

Sami en Noor vouwen een grote wereldkaart open op de vloer van het klaslokaal en knielen eromheen. Hij lijkt niet op de kaarten die ze kennen. Er staan geen landen op, geen grenzen en geen steden. In plaats daarvan is het land in kleuren geschilderd: groen langs de kusten en in de grote vlakke gebieden, dan lichtgeel, dan bruin, en op een paar plaatsen bijna wit. Ook de zee heeft verschillende tinten blauw: licht bij de kusten, steeds donkerder ver weg in de oceanen.

“Waarom is dat stuk van Azië wit?” vraagt Noor. “Is het sneeuw?” Niet helemaal. Op deze kaart vertelt elke kleur hoe hoog het land is, of hoe diep de zee.

Wat je al weet

Een kaart laat een plek van bovenaf zien, kleiner gemaakt; de legenda legt haar kleuren en symbolen uit (Hoofdstuk 4). Het land ligt in zeven continenten, tussen vijf oceanen, en een wereldkaart is een platgedrukte globe (Hoofdstuk 6). Bergen, heuvels, dalen en vlakten zijn de landvormen; rivieren stromen van hoog land naar beneden, naar de zee (Hoofdstuk 2).

9.1 Een natuurkundige kaart lezen

Om te zeggen hoe hoog een plek ligt, hebben we een beginpunt nodig dat overal op Aarde hetzelfde is. We nemen het niveau van de zee.

Definitie 9.1 (Hoogte en zeeniveau)

Het zeeniveau is het gemiddelde niveau van het zeeoppervlak, tussen hoog- en laagwater. De hoogte van een plek is hoe hoog die boven zeeniveau ligt, in meter. Onder de zee spreken we van diepte: hoe ver de zeebodem onder zeeniveau ligt.

Een stad aan zee ligt een paar meter hoog. Een dorp in de bergen kan op 1 500 meter liggen: anderhalve kilometer boven het niveau van de zee, ook al ligt het honderden kilometers van elke kust.

Definitie 9.2 (Reliëf)

Het reliëf van een gebied is de vorm van het land: waar het hoog is en waar het laag is, met zijn bergen, plateaus, dalen en vlakten.

Definitie 9.3 (Natuurkundige kaart)

Een natuurkundige kaart laat met kleuren het reliëf van het land en de diepte van de zee zien, één kleur voor elke stap in hoogte of diepte, en ook de grote rivieren, meren, woestijnen en het ijs.

Methode 9.4 (Een kleur op een natuurkundige kaart lezen)

Zo vind je de hoogte van een plek op een natuurkundige kaart:

1. zoek de plek en kijk naar haar kleur;
2. zoek dezelfde kleur in de legenda;
3. lees de stap eronder: de hoogte van de plek ligt tussen de twee getallen.

Op zee werkt het net zo, voor de diepte.

Voorbeeld 9.5 (Drie plaatsen)

De monding van de Amazone, aan de kust van Zuid-Amerika, is donkergroen: haar hoogte ligt tussen 0 en 200 meter. Het midden van de Sahara is lichtgroen of lichtgeel: tussen 200 en 1 000 meter. Het hoogland ten noorden van de Himalaya, in Azië, is bijna wit: hoger dan 4 000 meter.

9.2 De grote gebergten

Op de kaart zijn de bruine en witte kleuren niet gelijkmatig verdeeld. Ze vormen lange, smalle banden.

Definitie 9.6 (Gebergte)

Een gebergte is een lange rij bergen die aan elkaar vastzitten, en die zich over honderden of duizenden kilometers uitstrekt.

De Andes lopen langs de hele westkant van Zuid-Amerika. Noord-Amerika heeft de Rocky Mountains, Europa de Alpen, en Azië het hoogste gebergte van allemaal: de Himalaya. Daar staat de hoogste berg op Aarde: Mount Everest, 8 849 meter hoog, opnieuw gemeten in 2020.

9.3 De grote rivieren en meren

Regen en gesmolten sneeuw stromen van het land, komen samen in beken en daarna in rivieren, en de rivieren voeren het water naar beneden, naar de zee. De grootste rivieren voeren het water van hele delen van een continent af.

De twee langste rivieren op Aarde zijn de Nijl, in Afrika, en de Amazone, in Zuid-Amerika. Elk is bijna 7 000 kilometer lang. Welke is de langste? Niemand weet het zeker, want het hangt ervan af waar je vindt dat een rivier begint: welke van alle beekjes die samen de rivier vormen, telt als haar echte begin? In 2007 zei een team dat de Amazone tot een verder gelegen bron had gevolgd, dat ze ongeveer 6 800 kilometer lang was, iets langer dan de Nijl; veel naslagwerken noemen nog steeds de Nijl de langste.

De Amazone is zonder enige twijfel de grootste rivier: ze voert meer water af dan welke andere rivier ook.

Ook meren breken records. Het grootste meer op Aarde is de Kaspische Zee, tussen Europa en Azië: het is zo groot dat het een zee wordt genoemd, maar het is aan alle kanten door land omsloten. Het beslaat meer dan 370 000 vierkante kilometer. Het diepste meer is het Baikalmeer, in Rusland: op sommige plaatsen ligt de bodem bijna 2 kilometer onder het wateroppervlak.

9.4 Woestijnen en het grote ijs

Twee soorten plaatsen springen eruit op de natuurkundige kaart, omdat er bijna niets groeit: de grote woestijnen, waar het bijna nooit regent, en het grote ijs.

De Sahara, in het noorden van Afrika, is de grootste hete woestijn op Aarde. Ze beslaat ongeveer achtenhalf miljoen vierkante kilometer. Heel Afrika beslaat ongeveer 30 miljoen vierkante kilometer, dus de Sahara is iets meer dan een kwart van het continent: meer dan $\frac{1}{4}$, maar minder dan $\frac{1}{3}$.

Het grote ijs bedekt Antarctica, rond de Zuidpool, en het grootste deel van Groenland, in het hoge noorden van de Atlantische Oceaan. Daar heeft de sneeuw van duizenden jaren zich opgestapeld en is ze veranderd in een dikke laag ijs. Op de natuurkundige kaart hebben ze de kleuren van hoog land, omdat de bovenkant van het ijs hoog boven zeeniveau ligt.

9.5 Het hoogste en het diepste

De natuurkundige kaart laat de vorm van het aardoppervlak zien, maar ze is zo klein dat ze de uitersten verbergt. Laten we die naast elkaar zetten, op schaal.

Voorbeeld 9.7 (Everest in de diepte)

Als we Mount Everest konden optillen en op de bodem van de Challengerdiepte neerzetten, zou de top nog steeds onder water liggen: ongeveer 11 000 meter trog tegen 8 849 meter berg. Er zou nog meer dan 2 kilometer zee boven staan.

9.6 Oefeningen

Oefening 9.1 ★

Wat is de hoogte van een plek? Vanaf welk niveau wordt ze gemeten?

Oplossing

Oplossing van Oefening 9.1.

De hoogte van een plek is hoe hoog die boven zeeniveau ligt, in meter. Ze wordt gemeten vanaf het zeeniveau, het gemiddelde niveau van het zeeoppervlak.

Oefening 9.2 ★

Geef met de legenda van de natuurkundige kaart de hoogte van een plek die (a) donkergroen; (b) lichtgeel; (c) bijna wit gekleurd is.

Oplossing

Oplossing van Oefening 9.2.

(a) Donkergroen: tussen 0 en 200 meter. (b) Lichtgeel: tussen 500 en 1 000 meter. (c) Bijna wit: hoger dan 4 000 meter.

Oefening 9.3 ★

Op welk continent liggen: (a) de Andes; (b) de Himalaya; (c) de Sahara; (d) de Rocky Mountains?

Oplossing

Oplossing van Oefening 9.3.

(a) Zuid-Amerika. (b) Azië. (c) Afrika. (d) Noord-Amerika.

Oefening 9.4 ★

Noem de hoogste berg op Aarde, het grootste meer en het diepste meer.

Oplossing

Oplossing van Oefening 9.4.

De hoogste berg is Mount Everest (8 849 meter). Het grootste meer is de Kaspische Zee; het diepste meer is het Baikalmeer.

Oefening 9.5 ★

Op de natuurkundige kaart is de zee bij de kusten lichtblauw en het midden van de oceanen donkerblauw. Wat zegt dat over de diepte van de zee?

Oplossing

Oplossing van Oefening 9.5.

Hoe donkerder het blauw, hoe dieper de zee: bij de kusten is de zee ondiep (minder dan 200 meter) en midden in de oceanen veel dieper (op veel plaatsen meer dan 4 000 meter).

Oefening 9.6 ★

Waarom hebben Antarctica en Groenland op de natuurkundige kaart de kleur van hoog land?

Oplossing

Oplossing van Oefening 9.6.

De natuurkundige kaart laat de hoogte van het oppervlak zien. Op Antarctica en Groenland is het oppervlak de bovenkant van een dikke laag ijs, die hoog boven zeeniveau ligt; daarom krijgen ze de kleuren van hoog land.

Oefening 9.7 ★★

Zet op volgorde, van laag naar hoog: een strand; een dorp op 1 500 meter; de top van Mount Everest; de bodem van de Challengerdiepte; de gemiddelde oceaanbodem.

Oplossing

Oplossing van Oefening 9.7.

De bodem van de Challengerdiepte (bijna 11 000 meter onder zeeniveau); de gemiddelde oceaanbodem (ongeveer 3 700 meter eronder); een strand (ongeveer 0 meter); een dorp op 1 500 meter; de top van Mount Everest (8 849 meter).

Oefening 9.8 ★★

Waarom kunnen we niet zeker zeggen of de Nijl of de Amazone de langste rivier is?

Oplossing

Oplossing van Oefening 9.8.

Een rivier bestaat uit veel beken die samenkomen, en men is het er niet over eens welke beek haar echte begin is. Gemeten vanaf een verder gelegen bron is een rivier langer. De Nijl en de Amazone zijn bijna even lang (elk ongeveer 6 700 tot 6 800 kilometer), dus het antwoord hangt af van die keuze.

Oefening 9.9 ★★

Afrika beslaat ongeveer 30 miljoen vierkante kilometer. Hoeveel is een kwart daarvan? En een derde? De Sahara beslaat ongeveer achtenhalf miljoen vierkante kilometer: is dat meer of minder dan een kwart van Afrika? Meer of minder dan een derde?

Oplossing

Oplossing van Oefening 9.9.

Een kwart van 30 miljoen is zevenenhalf miljoen vierkante kilometer (30 gedeeld door 4); een derde is 10 miljoen (30 gedeeld door 3). De Sahara, achtenhalf miljoen, is meer dan een kwart van Afrika maar minder dan een derde.

Oefening 9.10 ★★

Een berghut staat op 2 500 meter, en een meer eronder op 1 000 meter. Hoeveel meter hoger ligt de hut? Welke kleuren hebben ze op de natuurkundige kaart?

Oplossing

Oplossing van Oefening 9.10.

$2500 - 1000 = 1500$: de hut ligt 1 500 meter hoger. De hut, tussen 2 000 en 4 000 meter, is bruin; het meer, op 1 000 meter, ligt op de grens tussen lichtgeel (500 tot 1 000) en lichtbruin (1 000 tot 2 000): beide worden goedgerekend.

Oefening 9.11 ★★★

Een vliegtuig vliegt 10 kilometer boven zeeniveau. Vliegt het hoger dan Mount Everest? Hoeveel meter? Als het boven de Challengerdiepte vloog, hoe ver zou het dan boven de bodem van de trog zijn (neem 11 000 meter voor de trog)?

Oplossing

Oplossing van Oefening 9.11.

10 kilometer is 10 000 meter. $10000 - 8849 = 1151$: het vliegtuig vliegt hoger dan Mount Everest, 1 151 meter hoger. Boven de Challengerdiepte vliegt het 10 000 meter boven de zee, en de bodem van de trog ligt 11 000 meter onder de zee: $10000 + 11000 = 21000$ meter boven de bodem van de trog.