Biologie basisschool en onderbouw · Grades 1–9
32Voortplanting bij de mens
Iedereen die je kent — vrienden, leraren, de oudste van je familie — is op dezelfde manier aangekomen: als baby, geboren na maanden groeien in de buik van zijn moeder. Mensen zijn zoogdieren (Propositie 21.4), en de voortplanting bij de mens verloopt volgens het zoogdierplan van Hoofdstuk 23 — met de getallen, data en bijzonderheden van onze eigen soort, die dit hoofdstuk helder op een rij zet.
32.1 De menselijke versie van het plan
Propositie 32.1 (Voortplanting bij de mens is voortplanting van een zoogdier)
Zoals alle zoogdieren planten mensen zich geslachtelijk voort (Definitie 23.1):
- het lichaam van de moeder maakt eicellen; dat van de vader zaadcellen;
- de bevruchting — één zaadcel die zich met één eicel verenigt — gebeurt in het lichaam van de moeder (Propositie 23.6);
- de bevruchte eicel — één enkele cel (Voorbeeld 29.8) — nestelt zich in de baarmoeder van de moeder en groeit daar;
- mensen zijn levendbarend (Definitie 23.4): de baby wordt levend geboren en krijgt eerst melk.
Bewijs. Op dit niveau zonder bewijs aangenomen. ∎
Opmerking 32.2 (Voortplanting vraagt volwassen lichamen)
Het lichaam van een kind kan geen baby’s maken: de voortplantingsorganen gaan pas werken in de puberteit, de verandering van het pubertijdstadium uit Definitie 15.1, waarin het lichaam zich van dat van een kind ombouwt tot dat van een volwassene. Wat de puberteit verandert, en hoe, is het onderwerp van een heel hoofdstuk in de onderbouwjaren van dit boek.
32.2 Negen maanden in de baarmoeder
Definitie 32.3 (Zwangerschap)
Zwangerschap is de tijd die de toekomstige baby groeiend in de baarmoeder van zijn moeder doorbrengt: bij mensen ongeveer negen maanden. De groeiende baby heet eerst een embryo, en daarna — zodra zijn bouwplan is uitgezet, na ongeveer twee maanden — een foetus.
Propositie 32.4 (Gevoed door de navelstreng)
In de baarmoeder drijft de baby in een zak vol vloeistof en kan hij niet eten of ademen. Alles komt kant-en-klaar uit het bloed van de moeder: voedingsstoffen en zuurstof (Propositie 27.1) steken over naar het bloed van de baby via de navelstreng aan zijn buik — en zijn afvalstoffen steken langs dezelfde weg terug, zodat het lichaam van de moeder ze afhandelt. Jouw navel is de plek waar jouw eigen streng vastzat.
Bewijs. Op dit niveau zonder bewijs aangenomen. ∎
Voorbeeld 32.5 (Het tijdschema van negen maanden)
Maand 1: een klompje delende cellen, kleiner dan een rijstkorrel, maar al snel groeiend. Maand 2: een embryo met de schets van een hoofd, een kloppend hart, knopjes voor armen en benen — nog steeds kleiner dan een duim. Maand 3–4: een foetus, compleet van plan, die begint te bewegen; de moeder voelt al snel de schopjes. Maand 5–8: groeien en rijpen — het gehoor komt erbij, en een eerste laagje haar. Maand 9: de baby, meestal met het hoofd omlaag en zo’n , is er klaar voor.
Voorbeeld 32.6 (De geboorte)
Bij de geboorte duwen krachtige spieren van de baarmoeder de baby de wereld in, meestal met het hoofd eerst. De eerste kreet vult de longen met lucht — ze hadden nog nooit geademd (Propositie 32.4) — de streng, die niet meer nodig is, wordt pijnloos doorgeknipt, en het zoogdierplan gaat buiten verder: melk, warmte en zorg (Voorbeeld 23.9 zou het goedkeuren).
Opmerking 32.7 (Tweelingen)
Soms groeien er twee baby’s samen in de baarmoeder. Als één bevruchte eicel zich in twee embryo’s heeft gesplitst, is de tweeling eeneiig — gebouwd uit dezelfde begincel, gelijk als twee kopieën. Als er twee eicellen door twee zaadcellen bevrucht zijn, lijkt de tweeling niet meer op elkaar dan gewone broers en zussen — ze deelden alleen de baarmoeder. Twee soorten tweelingen, uit elkaar te houden aan hun begin.
32.3 Zorg ervoor en erna
Propositie 32.8 (De baby deelt in de voorraden van zijn moeder)
Alles wat de baby bereikt, reist door het bloed van de moeder — en daarom eet een zwangere vrouw goed (Hoofdstuk 18), rust ze, wordt ze door artsen of verloskundigen gevolgd, en mijdt ze wat de baby zou kunnen schaden: tabaksrook en alcohol gaan ook door de streng, en een foetus is veel kwetsbaarder dan een volwassene. Voor de moeder zorgen is voor de baby zorgen.
Bewijs. Op dit niveau zonder bewijs aangenomen. ∎
Voorbeeld 32.9 (Een uiterst goed verzorgde soort)
Zelfs onder de zoogdieren drijven mensen de strategie van weinig-en-goed-verzorgd uit Propositie 23.7 tot het uiterste: meestal één baby tegelijk, veel langer hulpeloos dan een veulen of een kitten, en verzorgd — gevoed, onderwezen, bemind — gedurende vele jaren. De menselijke kindertijd is een van de langste in de dierenwereld; dit boek, een cursus van tien jaar, is er zelf een stukje van die lange zorg.
32.4 Oefeningen
Oefening 32.1 ★
Welke cel komt van de moeder, welke van de vader, en hoe heet hun samengaan?
Oplossing
Oplossing van Oefening 32.1.
De eicel van de moeder, de zaadcel van de vader; hun samengaan is de bevruchting.
Oefening 32.2 ★
Waar groeit de menselijke baby, en ongeveer hoe lang?
Oplossing
Oplossing van Oefening 32.2.
In de baarmoeder van de moeder, ongeveer negen maanden — de zwangerschap.
Oefening 32.3 ★
Wat zijn de twee namen van de groeiende baby, op volgorde, en wanneer wordt de eerste ongeveer de tweede?
Oefening 32.4 ★
De baby in de baarmoeder eet niet en ademt niet. Hoe komt hij aan voedingsstoffen en zuurstof, en waar gaan zijn afvalstoffen heen?
Oplossing
Oplossing van Oefening 32.4.
Via de navelstreng: voedingsstoffen en zuurstof steken over van het bloed van de moeder naar dat van de baby, en de afvalstoffen van de baby steken terug zodat het lichaam van de moeder ze afhandelt.
Oefening 32.5 ★
Waarvan is je navel het teken?
Oplossing
Oplossing van Oefening 32.5.
De plek waar jouw eigen navelstreng vastzat, voordat die bij de geboorte werd doorgeknipt.
Oefening 32.6 ★
Wat gebeurt er bij de eerste kreet, en waarom is dat zo’n verandering voor het lichaam van de baby?
Oplossing
Oplossing van Oefening 32.6.
De eerste kreet vult de longen voor het eerst met lucht: tot dat moment hadden ze nooit geademd — de zuurstof kwam altijd via de streng binnen.
Oefening 32.7 ★
Welke kenmerken maken de voortplanting bij de mens typisch die van een zoogdier? Noem er drie, met een verwijzing naar Propositie 21.4 of Hoofdstuk 23.
Oplossing
Oplossing van Oefening 32.7.
Bevruchting in het lichaam van de moeder; een levendbarende geboorte (de baby groeit in de baarmoeder en wordt levend geboren); daarna voeden met melk — precies de kenmerken van de klasse van de zoogdieren.
Oefening 32.8 ★
Waarom vragen artsen zwangere vrouwen tabaksrook en alcohol te mijden? Gebruik Propositie 32.8.
Oefening 32.9 ★★
Verklaar de twee soorten tweelingen aan de hand van hun begin. Welke soort lijkt op elkaar “als twee kopieën”, en waarom volgt dat uit Voorbeeld 29.8?
Oplossing
Oplossing van Oefening 32.9.
Eeneiige tweeling: één bevruchte eicel die zich in twee embryo’s splitste. Gewone (twee-eiige) tweeling: twee eicellen bevrucht door twee zaadcellen, die alleen de baarmoeder deelden. Het eeneiige paar lijkt op elkaar als kopieën omdat een lichaam uit zijn eerste cel gebouwd wordt — en zij zijn uit dezelfde begonnen.
Oefening 32.10 ★★
Plaats de mens op de strategielijn van Propositie 23.7, in vergelijking met de kabeljauw en de olifant: aantal jongen, duur van de zorg, en wat die lange zorg bij mensen inhoudt.
Oplossing
Oplossing van Oefening 32.10.
Aan de kant van de olifant, en daar nog voorbij: meestal één baby, jaren van hulpeloosheid, en zorg die niet alleen voeden en beschermen omvat maar ook onderwijzen — taal, vaardigheden, school. De miljoenen zonder zorg van de kabeljauw zijn de tegenpool.
Oefening 32.11 ★★★
Bij de geboorte beëindigt de doorgeknipte streng de bevoorradingslijn van de baby op precies het moment dat de longen hun eerste teug nemen. Leg met Propositie 32.4 en Propositie 26.5 uit welke taak er in die minuut van het lichaam van de moeder naar de eigen longen van de baby overgaat — en waarom de eerste kreet zo goed getimed is.
Oplossing
Oplossing van Oefening 32.11.
De taak van zuurstof laden en koolstofdioxide lossen: tot de geboorte deed het bloed van de moeder dat via de streng; vanaf de eerste teug nemen de luchtzakjes van de eigen longen van de baby het over. De kreet is goed getimed omdat hij op precies de minuut komt waarop de oude bevoorradingslijn wordt afgesneden — de longen moeten beginnen op het moment dat de streng ophoudt.